Gaten dichten in de werkelijkheid

Pierre Reverdy, De leien van het dak. Vertaling Rein Bloem. Uitgeverij Perdu, 168 blz., f39,50; Arthur Rimbaud, Een seizoen in de hel. Vertaald door Paul Claes. Uitg. Kritak/Goossens, 102 blz., f29,50
`In de werkelijkheid zit geen poezie, poezie zit in het ontbreken ervan…‘ Het dichten van gaten in de werkelijkheid - een mooi werkprogramma van de Franse dichter Pierre Reverdy (1889-1960). Ik ontleen de uitspraak aan het voorwoord dat Rein Bloem schreef bij zijn vertaling van een vijftigtal prozagedichten uit 1915 en de tachtig gedichten van een bundel uit 1918, De leien van het dak.

Reverdy dicht die gaten met nieuwe werkelijkheid, en wel door moeilijk met elkaar te rijmen beelden uit de werkelijkheid samen te brengen. Geen wonder dat de surrealisten hem graag bij hun club hadden gehad, maar Reverdy hechtte te zeer aan de laag-bij-de-grondse dingen om zich bij dat hoogdravende gezelschap aan te sluiten. In zijn gedichten zet hij ogenschijnlijk eenvoudige zinnen en herkenbare dingen dwars op elkaar en onmiddellijk is er spanning. De prozagedichten zijn geslotener doordat er in kort bestek meer details bijeen worden gebracht. Het genre brengt met zich mee dat er in vergelijking met gewoon proza veel wordt gekapt. ‘In mijn hoofd lijnen, niets dan lijnen; als ik daar eens een beetje orde in kon scheppen.’ Zo eindigt een tekst 'Lijnen en figuren’, en dat rijmt op het slot van de vorige tekst, 'de onbewogen man’, waar in openscheurende spinnewebben een hoofd verschijnt. Er tollen wel meer losse hoofden rond.
Rein Bloem heeft eindelijk een van zijn oude liefdes in een volwaardige uitgave ondergebracht. Een voorbeeldige uitgave, prachtig vertaald en voorzien van een inleiding die getuigt van vertrouwdheid met dit werk. In kort bestek sprokkelt Bloem thema’s, motieven en sleutelwoorden bijeen, laat veranderingen in het werk zien en demonstreert ook nog even hoe hij zelf als vertalende lezer is veranderd. En laten zien gaat bij Bloem altijd met de tekst in de hand.
Je zou haast denken dat zo'n prachtige uitgave alleen van een kleine uitgeverij kan komen, maar onlangs verscheen bij Athenaeum-Polak de bundel met honderd dizeinen van Maurice Sceve, ook al met een inleiding van Bloem, en bij Van Oorschot Baudelaires Bloemen van het kwaad, terwijl ook Meulenhoff regelmatig poezievertalingen publiceert. De inmiddels ook niet meer zo kleine uitgeverij De Geus durfde de vertaling aan van het imposante epos van Nazim Hikmet en Kritak kwam zojuist met een nieuwe vertaling van Een seizoen in de hel, schitterend vertaald door Paul Claes, die ook voor het nawoord en de aantekeningen zorgde. De uitgave mag dan bescheidener zijn dan die van Reverdy, dit monument van de moderne poezie, een serie razende visioenen die de achttienjarige Rimbaud in 1873 in enkele maanden tijd op papier schroeide, is dan toch maar weer beschikbaar. Bloem verwijst er nog naar wanneer hij zegt dat Reverdy de eerste was die na Rimbaud de lijn van het prozagedicht weer oppakte.
Die serie integrale poezievertalingen mag op zich al een wonder worden genoemd, zeker in het licht van de commercialisering die de grote uitgeverijen meer en meer beheerst. Sinds de jaren zeventig is er alles bij elkaar een complete bibliotheek aan belangrijke vertaalde dichters ontstaan, en dat veelal door toedoen van Nederlandse dichters en vertalers. Rein Bloem is zo'n onvermoeibare verdediger van de poezie, Bernlef doet voor hem niet onder zoals zijn onlangs verschenen bloemlezing uit zijn vertalingen van Marianne Moore, Elizabeth Bishop, Lars Gustafsson en Tomas Transtromer nog eens bewijst. Nog maar een generatie geleden moest de liefhebber het doen met enkele vertaalde gedichten in bloemlezingen, denk aan Rodenko’s Gedoemde dichters en Polets bloemlezing van 1961 uit de moderne poezie. Maar hoe zit het met de lezers, waar zitten ze? Want dit wonder voltrekt zich wel ergens in de woestijn. Als nu eens al degenen die in dit land gedichten schrijven, deze bundels zouden kopen - ik schat ze op honderdduizend, de dichters bedoel ik, wat een bloeiende kringloop zou dat niet zijn…