Buitenland

Geboefte

Luister naar dit artikel

Niet iedereen van zijn toehoorders begreep direct waar Mark Rutte het over had toen hij zijn standpunt over sancties tegen Belarus toelichtte. De maatregelen moesten Loekasjenko en zijn ‘kronies’ raken, aldus de demissionaire premier. Het was de nogal Hollandse uitspraak van het woord die voor verwarring zorgde, zo lichtte een taalrubriek op Radio 1 toe. Rutte gebruikte een Engels woord, ‘cronies’, dat verwijst naar handlangers van een suspect figuur.

In deze eeuw is ‘crony’ een voorvoegsel geworden voor een specifiek model van politieke economie. Er wordt gesproken over ‘crony capitalism’ als zogenaamd open marktprocessen worden verstoord doordat een kliek van machthebbers en ondernemers elkaar gunsten toespeelt. In ‘crony capitalism’ hult de roofbaron zich in de gedaante van de noeste ondernemer, maar wordt er winst gemaakt door publiek geld af te romen. We zagen ‘crony capitalism’ in actie toen Trump overheidsgeld uit liet geven bij zijn eigen hotels en bevriende ondernemers aanwees om de bouw van zijn grensmuur te verzorgen. India is een land waar, zoals econoom en oud-gouverneur van de centrale bank Raghuram Rajan het omschreef, ‘rijken en invloedrijken land, natuurlijke hulpbronnen en steun ontvangen van politici’, alles met toestemming van de regering-Modi. Deze leiders konden de kunst afkijken van Poetin, die al decennia aan het topje staat van een in en in cliëntelistisch systeem.

Binnen de EU wordt Hongarije beschuldigd van ‘crony capitalism’ omdat daar EU-subsidies verdwijnen in de zak van ondernemers die bevriend zijn met Orbán of banden hebben met de regerende Fidesz-partij. Onlangs nog ontdekten Hongaarse journalisten dat coronasubsidies voor de toerismesector bij vriendjes van Orbán terechtkwamen. De EU eiste in februari dat Hongarije eerst zijn aanbestedingprocedures zou aanscherpen voordat het land geld uit het Europese pandemieherstelfonds zou krijgen.

Ook Nederland kent kornuitenkapitalisme

‘Crony capitalism’ geeft ook een morele scheidslijn aan tussen eerlijke landen (zoals de westerse democratieën zich graag presenteren) en landen waar corruptie heerst. Dat onderscheid begint steeds meer te vervagen, en Nederland levert daar een bijdrage aan. Ga maar na: miljarden aan overheidsgeld waarvan niemand weet waaraan het uitgegeven is. Een ondernemer die zegt dat hij geen winstoogmerk heeft en lucratieve opdrachten binnenhaalt bij het ministerie waar zijn partijgenoot aan het roer staat. Bedrijven die staatssteun ontvangen en miljoenen aan bonussen aan hun management uitkeren. Als dit scenario zich in ontwikkelingslanden zou voordoen, regent het artikelen en rapporten over corruptie en wanbestuur. In Nederland heet het gewoon ‘beleid’.

Steevast behoorde Nederland tot de club die anderen de les las over het belang van een open economie en stevige rechtsstaat. Dat morele krediet wordt verspeeld door een politieke kaste geleid door een premier die niet alleen het woord ‘crony’ de Nederlandse taal heeft binnengehaald, maar er ook een Nederlandse praktijk van maakt. Corona legde het systeem bloot: met politieke toestemming publiek geld in private zaken laten verdwijnen is een kenmerkend verdienmodel in de polder. Als onze minister van Sociale Zaken meesmuilend zegt dat de bonussen bij Booking.com ‘geen fraai beeld opleveren’, verhult hij dat zijn kabinet zelf de verf en het canvas aanleverde door onvoldoende voorwaarden aan staatssteun te stellen.

Kornuitenkapitalisme gedijt bij de gratie van de macht die de deur op een kier zet. Er zijn altijd aasgieren die boven de staatskas cirkelen omdat, als de kans zich voordoet, die pot legen de makkelijkste manier is om te verdienen. In handboeken voor corruptiebestrijding wordt daarom altijd gehamerd op scherpe regels die moeten voorkomen dat, zeg, een jonge ondernemer via een partijgenoot in de Tweede Kamer een persoonlijke brief doorspeelt aan de premier met de vraag of hij nog een overheidsorder mag vervullen, na eerst een miljoenencontract te hebben binnengesleept. In Nederland bleek er een onderhands kanaal Sywert-Omtzigt-Rutte te bestaan, zoals de Volkskrant ontdekte.

Het grootste verlies hier zijn niet eens publieke miljoenen die zonder al te veel nadenken werden rondgestrooid vanuit Den Haag. Langdurig kapot is het idee dat er landen zijn die een goed voorbeeld kunnen geven. ‘Crony capitalism’ verwoest niet alleen het publieke vertrouwen binnen Nederland, maar geeft morele goedkeuring aan staatsplunder elders, simpelweg omdat het overal ter wereld een bedroevend normale praktijk blijkt te zijn.