Europa

Gebroken hart

Umberto Eco’s roman De begraafplaats van Praag uit 2010, over een negentiende-eeuwse geschriftvervalser, is een magistraal boek waarin vervalsingen, geruchten en complotten centraal staan. De hoofdpersoon raakt verstrikt in leugens. Wanneer hij zelfs niet meer zeker weet wie hij is, ziet hij nog maar één uitweg: een dagboek bijhouden. Zo hoopt hij weer enige greep te krijgen op wat waar is, door feit en fictie te scheiden. De geschiedenis is dan echter al op een fatale wijze aangevreten door zijn opportunisme.

Sinds 2012, toen Mario Draghi, destijds president van de Europese Centrale Bank (ECB), zei dat de ECB bereid was te doen ‘whatever it takes’ om de euro te redden, draait de geruchtenmolen in de eurozone. Hoofdonderwerp: het mandaat van de ECB. Anders gezegd: mag de ECB wel doen wat ze doet? Niemand weet het meer. En naarmate de informatie verder zoek raakt, vergroten de vervalsers hun invloed. Dat is gevaarlijk, want onvoldoende rekenschap van de feiten betekent zwichten voor het piramidespel met vervalsingen dat de geschiedenis zo vaak is.

Nergens kent men deze les beter dan in Duitsland. Daar weet men bovendien dat politici het volk hiervoor niet zullen behoeden. Het naoorlogse Duitsland heeft de verantwoordelijkheid voor de feiten – dat wat waar is – daarom zo ver mogelijk buiten de politiek gelegd. De verantwoordelijkheid voor de toetsing van wetten aan de waarheid van de democratie en rechtsstaat, zoals deze is vastgelegd in de Duitse grondwet, ligt bij het Bundesverfassungsgericht (BVG) in Karlsruhe. Het BVG is uitdrukkelijk niet het hoogste rechtsorgaan. Zijn gezag komt met onafhankelijkheid.

Mag de ECB wel doen wat ze doet? Niemand weet het meer

Sinds vorige week heeft het BVG de eurozone in de greep. Bij het BVG zijn zaken aanhangig gemaakt over de strijdigheid van het ECB-opkoopprogramma met de Duitse democratie. Kern van de zaak: twijfel over de verenigbaarheid van het in 2015 ingestelde opkoopinstrument PSPP (Public Sector Purchase Programme) met de Duitse grondwet. Hoofdargument: het is onvoldoende duidelijk dat het PSPP ‘proportioneel’ is (met name in het licht van de belangen van spaarders). Als dit niet opgehelderd wordt, is het PSPP ‘kompetenzwidrig’ en derhalve een verboden monetaire financiering, aldus het BVG. Saillant: het ECB-antwoord op de coronacrisis heet PEPP (Pandemic Emergency Purchase Programme) en is gemodelleerd naar het PSPP.

De uiteindelijke boodschap van deze uitspraak is dat de Europese solidariteit, zoals die nu georganiseerd wordt via het PSPP, op deze manier alleen kan doorgaan indien er een nieuw Europees verdrag (en zo een nieuw ECB-mandaat) komt. Anders moet het vorm krijgen buiten de ECB, via de regeringen van de eurolidstaten dus. Concreet betekent dit dat de solidariteit – die sinds Draghi’s woorden van 2012 geregeld wordt in de ECB-balans (en zo verzwegen kan worden in de nationale politiek) – ten spoedigste geregeld moet gaan worden via de begrotingen en parlementen van de eurolidstaten. Bijvoorbeeld via een Europees fonds met echt geld. Het is het een of het ander. Tenzij… tenzij de ECB een dagboek uit 2015 weet te overleggen waaruit blijkt dat het besluit wel proportioneel was. De ECB krijgt hiervoor drie maanden de tijd.

Draghi’s opvolger Christine Lagarde reageerde geagiteerd. Ze begon over het Hof in Luxemburg als het hoogste EU-rechtsorgaan; zij heeft niets te verantwoorden aan Karlsruhe! Die reactie is niet alleen inhoudelijk misplaatst. De 77 pagina’s uit Karlsruhe zijn namelijk ook een liefdesbrief. Een razend ernstige liefdesbrief die culmineert in één brandende vraag: de vraag naar het dagboek, die meest naakte vorm van geschiedschrijving. Daarmee kan ‘Europa’ bewijzen dat het bijna even serieus is over democratie, rechtsstaat en de EU als het bange land dat de afzender is van deze vreemd zinderende liefdesbrief, die drie dagen later bovendien nog voorzien werd van een post scriptum uit Berlijn.

Van Duitsland kan men alleen houden met een gebroken hart, zei bondspresident Frank-Walter Steinmeier in zijn rede over 75 jaar bevrijding. Steinmeiers rede van 8 mei is een onmisbaar addendum bij de uitspraak van het BVG van 5 mei. Alleen samen bevatten deze twee documenten de sleutel voor de ontcijfering van de ECB-mandaatkwestie. Die code zal echter alleen vindbaar zijn voor hen die geïnteresseerd zijn in de waarheid. Daarin draait het om de martelende liefde van een gebroken hart.