Zomerserie- Het einde van de man: De Chinees is in verwarring

Gedoemd tot vrijgezel

Terwijl China de alleenstaande vrouw beschimpt, blijven in werkelijkheid miljoenen mannen alleen over. Maar in plaats van te vechten om een bruid verwachten de mannen dat die zich vanzelf aandient.

Medium ch2

Als je ze het op de man af vraagt, zullen ze niet toegeven dat ze bang zijn om over te blijven. Nee, een vriendin krijgen in Sjanghai is gemakkelijk, zeggen ze. Mau ontmoet ze bij het uitgaan, en spreekt ze dan aan. Hij is praktisch weer single, zegt hij. Zijn vriendin is actrice en woont in Taiwan. Hij ziet haar bijna nooit. Op zijn zeventiende kwam hij naar Sjanghai omdat hij geld wilde verdienen. Omdat zijn ouders op het platteland wonen, mochten ze meerdere kinderen krijgen. Mau heeft een oudere en een jongere broer, beiden zijn getrouwd en hebben zelf kinderen. ‘Ik wilde geld verdienen in de stad. Toen ik hier aankwam wist ik niets, maar in de loop van de tijd kreeg ik steeds meer kansen. Mijn ouders hoeven zich over mij geen zorgen te maken.’

Voor een Chinees is Mau uitzonderlijk open, een karaktertrek die hem kan redden. Dat zoveel mannen gedoemd zijn tot een vrijgezellenbestaan komt namelijk vooral door hun schuchtere aard. Een vijfde van de singles gaat nooit uit en keert na het werk rechtstreeks huiswaarts, meldt de Chinese Medical Doctor Association. Een bijna net zo voorname reden voor hun vrijgezelle status zijn de financiën: zonder geld wil niemand je hebben. ‘Dit is China’, zegt Mau met een scheve lach. ‘Je hebt niet véél nodig, maar je moet wel betalen voor drankjes en eten. Als je daar niet genoeg geld voor hebt, dan kun je het wel vergeten.’ Perceptie is alles: je moet laten zien dat je het goed voor elkaar hebt.

Het is de wereld op z’n kop. Terwijl de vrijgezelle vrouwen, de sheng nü, het middelpunt van de belangstelling zijn in sitcoms, talkshows en menig wetenschappelijk onderzoek, zitten de mannen vertwijfeld in een hoekje. Alle aandacht die naar deze ‘leftover women’ gaat, komt eigenlijk hun toe. Wat nou overgebleven vrouwen? De verhouding man-vrouw in China schommelt zo rond de 118-100. Mannen moeten vechten om de hand van een geschikte vrouw. In 2020 zijn er naar verwachting dertig miljoen alleenstaande mannen die nooit meer aan de vrouw raken. Een vijfde van alle mannen van huwbare leeftijd zal dan alleen overblijven, tegen 2030 is dat al een kwart.

Mau is kapper. Gezeten op de stoeprand voor kapsalon Bono, in het Jingan-district van Sjanghai, vertelt hij over zijn leven. ‘Het is maar een baan’, zegt hij. ‘Zonder veel verantwoordelijkheden.’ In de piepkleine salon lopen veel mannen zoals hij. Hun spijkerbroeken en sneakers zijn felgekleurd, met scheuren, vegen en studs op de juiste plekken. Uiteraard gaat de aandacht vooral uit naar de kapsels. Aan de zijkant opgeschoren met het overgebleven haar golvend naar achteren, een kuif of hanenkam à la David Beckham in de jaren negentig, kunstig gekartelde zijkanten of een wuivende mannenpony.

Deze hippe jongens vallen op tussen de groepjes timide Chinese mannen die rond lunchtijd de eettentjes rond de kantoren bevolken. Dertien in een dozijn: de haren fantasieloos kort geknipt, een blauw overhemd en eventueel een bril met dun montuur. Zij steken hun geld liever in een koopappartement of ze sparen voor een auto. Toch zijn ook bij hippe jongens zoals Mau de traditionele waarden niet verdwenen. Terwijl een passerende man zijn fluim netjes in de goot spuugt, steekt Mau met zijn vol getatoeëerde linkerarm een sigaretje op. Hij vertelt dat hij zeker weet dat hij over tien jaar getrouwd is. Om zich daarop voor te bereiden is hij nu niet ‘slechts’ kapper, maar partner in de zaak. De helft is van hem, de andere helft van Bono.

Een man als Mau heeft ‘the full package’: hij heeft niet alleen een extraverte persoonlijkheid, hij besteedt ook nog eens aandacht aan zijn uiterlijk. Daarnaast zorgt hij ervoor dat hij de materiële zaken op orde heeft. In de kapsalon komt hij veel vrouwen tegen, dus hij weet wat ze willen, zegt hij zelf. Zo moeilijk is het niet.

Mau is een uitzondering, weet Raymond Phang. In een restaurant waar ze westerse salades en pasta’s serveren, een paar straten van Mau’s kapsalon, vertelt hij dat hij zijn vriendinnen waarschuwt: ‘Ga niet te veel met homo’s om, want dan vallen heteromannen zo tegen.’ Hij grinnikt. ‘Als je een leuke, open minded, goed geklede man tegenkomt, dan is de kans heel groot dat hij gay is.’ Phang is geboren in de Chinese gemeenschap in Maleisië, kwam in Sjanghai studeren en bleef hangen aan zijn eerste vriendje. Nu wonen ze samen. Zijn ouders, die zich afvragen waarom hij niet terugkomt naar Maleisië, weten niets over de speciale relatie met zijn ‘huisgenoot’.

Als de salade wordt gebracht vertelt hij dat als je in China uit de kast komt algemeen wordt aangenomen dat je ‘dan wel overgebleven’ zult zijn. Is dat zo? Er zijn geruchten over mannen die homo worden omdat ze geen vrouw kunnen vinden. Phang legt uit dat veel daarbij afhangt van je ideeën over homoseksualiteit: word je als homo geboren, of maken de omstandigheden je tot homo? ‘Veel mensen denken dat ik homo werd omdat ik op een kostschool voor jongens heb gezeten. Maar ik was het daarvóór al.’

‘Ik kan me voorstellen dat een klein percentage mannen denkt: “O, dan word ik maar homo”’, zegt hij. ‘Maar dan gaat het toch meer om vriendschap en kameraadschap.’ Bij de laagst opgeleide migranten kan het voorkomen. Dat zijn mannen van het platteland, die hun familie vaak op jonge leeftijd verlieten en met andere mannen een kamer delen in de stad waar ze werken. Phang weet ook niet hoe het dan met de seks zit. ‘Word je homo omdat je geen vrouw kunt vinden?’ En zelfs als je besluit homo te worden, dan voel je nog altijd de druk van het thuisfront, want ook van deze migranten zal verwacht worden dat ze op een zeker moment trouwen en een gezin stichten.

Hoe belangrijk is liefde nu helemaal? Het gaat om het huis en de auto. Dáármee strik je je toekomstige echtgenote

Simon (30) moet er niet aan denken. Bij het leven van een homoseksueel stel kan hij zich niets voorstellen. Hij is ervan overtuigd dat hij ooit een vrouw zal vinden. Zelfs nu hij bij zijn ouders in Chongqing woont. Hij was ingenieur bij het bedrijf dat het spoor onderhoudt, maar werkt nu op het secretariaat van een vastgoedbedrijf. Vier vriendinnen heeft hij de afgelopen jaren gehad, en ‘niet voor de lol’. Dat zijn eisenlijstje lang en onhaalbaar is, dat weet hij zelf ook wel. ‘Mijn vriendin moet compassie hebben, ze moet slim, mooi en sportief zijn en geen ruzie met me maken. Een gedeelde interesse kan de mate van genegenheid verhogen’, zegt hij. ‘Ze moet dus perfect zijn.’

Vooralsnog is het hem niet gelukt om een geschikte vriendin te vinden. ‘Ik weet niet hoe dat moet. Potentiële vriendinnen ontmoet ik bij mijn vrienden of via familie. Datingsites heb ik nooit geprobeerd.’ Wat hij zelf doet om de aandacht van vrouwen te trekken? ‘Niets.’

Simon hoort bij de grote groep mannen die geen snars lijken te begrijpen van wat vrouwen willen. En daar zit ’m het probleem. In theorie zou het merendeel van de vrijgezelle mannen best een vrouw kunnen vinden. Maar vrouwen zijn steeds hoger opgeleid. De helft van alle studenten die doorstudeert is vrouw. En dat in een samenleving waar meisjes tot niet zo lang geleden niet eens geboren mochten worden. Vrouwen staan steviger in hun schoenen en durven de mannen uit te dagen. Ze willen alles: een goede baan waarin ze veel geld verdienen én een man die nog meer verdient dan zij, een eigen huis en auto heeft, zelfverzekerd is en hen vol overtuiging het hof maakt.

En wat doen de Chinese mannen? Die werken vooral heel hard om dat huis en die auto te kunnen betalen. ‘Mannen komen van een andere planeet’, denkt Maoli. Ze is columniste voor damesbladen en deskundige op het gebied van relaties. Er zijn volgens haar twee soorten overgebleven mannen. De ene soort wijkt mijlenver af van wat vrouwen verwachten van een man op het gebied van voorkomen, rijkdom en opleidingsniveau. De andere soort vindt het prima om ‘leftover’ te zijn. Ze zijn graag single en hebben verschillende vriendinnen. Mau is daar een goed voorbeeld van.

De eerste categorie ergert Maoli. ‘Mannen werken lang niet zo hard als vrouwen om een partner te vinden. Kijk maar naar een aflevering van Blind Date op televisie: er zijn altijd veel vrouwen en weinig mannen. Het lijkt ook nog alsof zo’n blind date ze eigenlijk niets kan schelen.’ Aan de andere kant begrijpt ze het wel. Mannen hebben zoveel zorgen, denkt Maoli: ‘Ze zijn altijd zo moe. Ze werken hard en hebben tegelijkertijd altijd het gevoel dat het succes van anderen is komen aanwaaien. Dat baart ze nog méér zorgen.’ Het is dus een felle competitie waarin de liefde het onderspit delft. En hoe belangrijk is liefde nu helemaal? Van oudsher gaat het om het huis en de auto. Dáármee strik je je toekomstige echtgenote, de moeder van je kinderen.

De Chinese vrijgezel is vooral een verwarde man die niet weet wat hij aan moet met die geëmancipeerde vrouw. Ze wil zoveel van hem, terwijl hij gewoon wil wat generaties voor hem ook wilden, en wat zijn ouders van hem verwachten: huisje, boompje, beestje, overgoten met dat sausje van Chinese welvaart. De liefde is voor hem nog een luxe.

‘Mannen zijn beïnvloed door zowel de vroegere paternalistische samenleving als de moderne maatschappij’, legt Maoli uit. ‘Die eerste geeft hem het idee dat hij alle lasten moet dragen terwijl de laatste hem het excuus geeft om te ontsnappen aan die lasten.’ Het succes van vrouwen geeft de mannen een ongemakkelijk gevoel. De tradities waar hij mee opgroeide, maakten hem verantwoordelijk voor een gezin en nageslacht voor zijn ouders. Mag hij van zijn vrouw een aandeel verwachten? En wat blijft er dan van zijn ego over?

Komt de zoekende man eens een vrijgezelle vrouw tegen, dan stelt hij zich ook niet bepaald sympathiek op. In een onderzoek door de All Women’s Federation, een overheidsinstelling, onder dertigduizend mannen, geeft negentig procent aan dat vrouwen ouder dan 27 niet meer aantrekkelijk zijn. Chinese mannen staan bekend om hun ‘machismo’. Op de eerste paar dates vliegt het geld in het rond en lijkt hij humor te hebben. Later blijkt pas hoeveel hij wordt beïnvloed door zijn familie, vertelt Maoli.

Het is nu 35 jaar geleden dat China het eenkindbeleid invoerde. Verhalen over al dan niet clandestiene abortussen gingen de wereld over en meisjes werden op grote schaal door buitenlandse stellen geadopteerd. Op de lange termijn cultiveerde het eenkindbeleid hoogopgeleide, sterke en zelfstandige dochters enerzijds en strontverwende, gemakzuchtige, maar eveneens hoogopgeleide zonen anderzijds. Terwijl vrouwen werd verteld dat ze zichzelf moeten kunnen redden, werden jongens beschermd en op een voetstuk geplaatst. ‘Mannen nemen de mening van hun ouders als uitgangspunt’, zegt Maoli. ‘Machismo is populair onder mannen. Vrouwen worden soms zelfs beledigd: alsof ze hun doelen niet op eigen kracht bereikt kunnen hebben. Over het algemeen zijn mannen gewoon minder veranderd dan vrouwen.’ Wat overblijft is een grote groep vrouwen die geen trek heeft in een huwelijk met een arrogant moederskindje, en een nog grotere groep mannen die maar geen geschikte (lees: onderdanige) vrouw vinden.

‘Toen hij hoorde hoeveel zij verdiende blies hij de date af. Zijn inkomen kon niet op tegen dat van haar’

Het probleem van de overgebleven mannen mag statistisch gezien onoverkomelijk zijn, de mannen zijn zich van geen probleem bewust. De Chinese overheid, die de samenleving maar wat graag naar haar hand zet, legt het probleem namelijk bij de vrouwen. Het machismo klinkt door tot in de hoogste echelons, stelt schrijfster Leta Hong Fincher. Alle aandacht voor de sheng nü, de overgebleven vrouwen, is politiek gemotiveerd. ‘Hoogopgeleide vrouwen in de steden waren er net van overtuigd dat ze gelijk waren aan mannen’, zei ze in een interview in het tijdschrift The Diplomat. ‘En nu worden ze dagelijks gebombardeerd met berichten over leftover women, waarin staat dat vrouwen moeten stoppen met het opeisen van hun onafhankelijkheid. Doen ze dat niet, dan vinden ze nooit een man.’

Medium ch1

om de vrijgezelle mannen te redden, en de bevolking tot een hoger opleidingsniveau te tillen, confronteert Beijing alleenstaande vrouwen met denigrerende plaatjes. Ze worden afgeschilderd als oude vrijsters die zó arrogant zijn dat ze liever alleen blijven dan een man te kiezen en voor nageslacht te zorgen. Een rondgang langs vrouwen in Sjanghai toont pijnlijk aan hoe ze tegen hun mannelijke landgenoten aankijken. ‘Chinese mannen zijn óf heel onzeker óf veel te zeker van zichzelf’, vindt de alleenstaande pr-medewerker Vivian (29). Van de mannen die ze tegenkomt is ze allerminst onder de indruk. ‘Ze zijn leeg in hun hoofd en ze spugen op straat! Ja, ik ben ook Chinees maar dan hoef ik dat nog niet normaal te vinden.’

Sisi (33) werkt als jurist bij een internationaal bedrijf en trouwde met haar Duitse vriend. Voor hoogopgeleide vrouwen zoals zij, met een stevige carrière, is een Chinese man geen optie. ‘Chinese mannen zoeken een onderdanige vrouw, heel ouderwets’, legt ze uit. ‘Daarom zijn veel van mijn vriendinnen nog steeds single. Ze hebben sterke ideeën en een goed inkomen.’ Ze probeerde eens twee vrienden aan elkaar te koppelen, maar dat ging mis. ‘Toen hij hoorde hoeveel ze verdiende blies hij de date af. Zijn inkomen kon niet op tegen dat van haar.’

Sonny (25) vindt het geen enkel probleem als zijn vriendin meer verdient dan hij. Hij waarschuwt wel: ‘Als ze maar niet denkt dat ze dan een streepje voor heeft in onze relatie.’ Sonny heeft een opleiding tot technicus afgerond en volgt nu een studie tot vertaler. Zoals velen in de stad komt hij oorspronkelijk van het platteland, uit de provincie Zhejiang. Sinds de middelbare school heeft hij vijf relaties gehad. Allemaal eindigden ze in een breuk ‘terwijl ik ze toch heel serieus nam’. Geldzaken zullen nooit in de weg staan van echte liefde, denkt hij. ‘Liefde overwint alles. Als ik verliefd op haar ben, zal het geen probleem zijn als ze meer verdient dan ik.’ Dat mag naïef klinken, het is typerend voor de generatie die geboren werd rond 1990.

Jongens als Sonny en Simon willen alles, becommentarieert Mau als we de studenten van tegenwoordig bespreken. ‘Het is lang leve de lol. Ik ben geboren in 1980, toen mensen nog arm waren en niets liever wilden dan een huis en kinderen.’ Tegelijkertijd snapt hij, moderne man die hij is, dat het om ‘de binnenkant’ gaat. Ware liefde, natuurlijk is Mau ook dáár naar op zoek.

Tegenwoordig mogen de jongens dan pretenderen met een open blik naar de toekomst te kijken, net zo min als Mau of Simon is student Sonny de traditionele waarden en tradities uit het oog verloren. Hij is er heilig van overtuigd dat hij over twintig jaar getrouwd is. Dat weet hij zeker, zegt hij stellig. ‘Ik zal een keuze maken uit mijn vriendengroep. In liefde op het eerste gezicht geloof ik niet.’ Het is misplaatst zelfvertrouwen voor wie de statistieken serieus neemt.

Het zal niet lang duren voor maatregelen nodig zijn. Op het platteland zijn oplossingen voorhanden die een open blik vergen. Polyandrie is bijvoorbeeld een gebruikelijke samenlevingsvorm in delen van Tibet en de provincie Sichuan. Broers delen een vrouw zodat de kosten voor het huishouden laag blijven. Steeds meer mannen willen echter een eigen vrouw. Het principe van één vrouw voor meerdere mannen vraagt immers veel van de mannelijke eer.

Makers van het veelgelezen blog Sina.com reisden naar het platteland van Qmado, waar de vader van een Tibetaans gezin namens zijn vier zoons een jonge vrouw een aanzoek deed. Een van de zonen weigerde echter: ‘Ik wil geen vrouw delen met mijn broers. In zo’n familie kunnen de kinderen me slechts “oom” noemen. Ik word in dit gezin niet gerespecteerd.’ Ook de jongste zoon liet weten liever naar de stad te trekken: ‘Ik ga liever dood van de honger dan dat ik de oom van mijn eigen kinderen word.’

Om niet eenzaam te worden na de dood koopt de familie van de overleden vrijgezel een gestorven vrouw

Volgens Raymond Hames, hoogleraar aan de Amerikaanse universiteit Nebraska, biedt polyandrie op grotere schaal ook geen oplossing voor het mannenoverschot. Daarvoor is de huidige samenleving niet egalitair genoeg en veel te bureaucratisch. Het is veel waarschijnlijker, stelt Hames in het tijdschrift The Atlantic, dat de overgebleven mannen priester worden, een oorlog uitvechten, of ‘op ontdekkingsreis’ gaan. Dat laatste kan ook betekenen dat ze zich op andere terreinen gaan bewijzen: door een succesvolle zakenman te worden, bijvoorbeeld.

De eeuwige vrijgezel kan zijn eer ook redden door die veeleisende vrouw van zijn eigen leeftijd links te laten liggen. Kevin Lee van Youthology noemt dit als een van de manieren om de Chinese man aan de vrouw te helpen. Een wat oudere man heeft immers al wat geld gespaard waarmee hij zijn schoonfamilie tevreden kan stellen. De kans is ook groter dat hij al een eigen huis bezit. Lee licht toe: ‘Het Chinees pragmatisme en een voortdurende inkomensongelijkheid, gebaseerd op de sekseververschillen, spelen hier een rol.’ Wat Lee niet noemt, maar wat wel van belang is, is dat oudere mannen vaak ook meer levenservaring hebben en zelfverzekerder zijn. Daarmee zijn ze voor jongere vrouwen een stuk interessanter dan een twintiger.

China maakt zich ondertussen wel zorgen over de psychische gezondheid van al die eenzame mannen. Want wat als ze geen genoegen vinden in homoseksualiteit, of polygamie? Als de samenleving niet kan accepteren dat het huwelijk niet per se voor iedereen is weggelegd? Eind 2011 maakte de grenspolitie melding van een stijgend aantal ontvoeringen van vrouwen uit Vietnam, Birma en Laos. Vrouwen van het platteland werd een bruiloft met een rijke man in een Chinese stad beloofd, waarop ze illegaal de grens overstaken. In China aangekomen werden ze voor een paar duizend euro verkocht aan vrijgezelle boeren. Bij een speciale operatie tegen vrouwenhandel, in 2011, werden elf bendes opgerold, en 74 Vietnamese vrouwen gered en teruggestuurd naar hun land. Een bruid uit een Zuidoost-Aziatisch land halen, is echter nog steeds een optie.

Het kan nog naargeestiger. Vorig jaar werden vier mannen door de rechter naar de gevangenis gestuurd voor het opgraven en stelen van tien vrouwenlichamen, die ze op de zwarte markt verkochten voor 31.000 euro. Zulke ‘spookhuwelijken’ komen vaker voor in de naast elkaar gelegen provincies Shanxi en Shaanxi waar veel mijnbouw is en veel vrijgezelle mannen zijn. Om niet eenzaam te worden in het leven na de dood koopt de familie van de overleden vrijgezel het lichaam van een gestorven alleenstaande vrouw. De familie van de vrouw kan er een leuk zakcentje mee verdienen. Maar er zijn ook gevallen bekend waar zwakbegaafde vrouwen vermoord worden om te dienen als gelegenheidsechtgenote.

Als een kwart van alle mannen van eind dertig vrijgezel blijft, dan zijn dat al gauw miljoenen mannen. ‘Een heel nieuwe klasse van potentieel boze, gefrustreerde, relatief arme en onopgeleide mannen kan een serieuze bedreiging vormen voor de stabiliteit van de samenleving’, zegt Kevin Lee. ‘En de geschiedenis van China kent veel voorbeelden van subgroepen die ontvlammen in geweld.’ In feite zegt hij hetzelfde als Hames: laat de mannen oorlogen uitvechten. Sneuvelen ze als martelaren, dan wordt hun aantal ook nog eens verminderd.

Om de volgende generatie te redden heeft de regering al strengere regels ingevoerd voor adoptie van Chinese meisjesbaby’s door buitenlanders. Aan het eenkindbeleid wordt gemorreld. Maar vooralsnog dienen ongewenste meisjesbaby’s in China te blijven om hun mannelijke generatiegenoten gezelschap te houden.

Misschien zijn er onder de jongste generatie vrouwen die voor de bescheiden charmes van een onevenredig groot ego vallen. Misschien maakt Sonny of Simon over een jaar of twintig een kans. De dertigjarige Simon voelt dagelijks de druk van zijn ouders als hij ze goedenacht wenst en naar zijn jongenskamer vertrekt. ‘God weet dat als ik het meisje tegenkom dat voor mij bestemd is ik haar zo snel als ik kan een aanzoek doe’, zegt hij.


Het einde van de man

In Nederland, maar ook in de Verenigde Staten en andere Noord-Europese landen, is het inmiddels een lopend debat: de benarde positie van de man. Of het nu gaat om het achterblijven van jongens in het onderwijs, de feminisering van hele van oudsher mannelijke beroepsgroepen, de problemen op de arbeids- en relatiemarkt waar laagopgeleide mannen mee kampen – inmiddels wordt de man niet meer als het vanzelfsprekende sterke geslacht gezien. Der Spiegel verklaarde de man al weer jaren geleden in een groot coververhaal tot de nieuwe tweede sekse, de Amerikaanse auteur Hanna Rosin maakte furore met haar boek The End of Men.

Nu valt er op het wankelen van de machtsbasis van de man in het Westen het nodige af te dingen, maar de inhaalslag van vrouwen is ook een feit. En dat heeft een weerslag op hoe mannelijkheid wordt beleefd: niet meer als vanzelfsprekende, onproblematische identiteit. Maar hoe ligt dat in andere culturen? In onze zomerserie richten we onze blik op de positie van de man in landen als Turkije, China, Afrika, Mexico en India. Schemert ook daar onder het oppervlak van dominantie een crisis van de mannelijkheid? Deze week een portret van de Chinese man.


Beeld: (1) Dali, China. ‘Chinese mannen zijn óf heel onzeker óf veel te zeker van zichzelf’ (Bruno Barbey/Magnum/HH). (2) Vrijgezellendating in Pudong, Shanghai (Patrick Zachmann/Magnum/HH).