De onttroning van de Marokkaanse man

‘Geduld, scheiden is niet goed’

Volgens de Marokkaanse sociologe Naamane-Guessous duurt het een generatie voordat binnen het huwelijk de cultus van mannelijke eer plaatsmaakt voor affectie. ‘Een vrouw die zich niet onderwerpt, betekent gezichtsverlies voor de man.’

‘Jonge vrouwen hoor ik tegenwoordig vaak zeggen dat ze mannen schizofreen vinden, hypocriet, leugenaars. Maar jonge mannen zeggen precies hetzelfde over vrouwen. Die zeggen: ze zijn onduidelijk, ze willen het allebei, de traditie én het moderne leven. Ze willen modern zijn en werken, maar ze willen niet delen in de kosten van het huishouden, ze houden hun salaris liever zelf. Van vrouwen hoor ik weer dat hun mannen graag zien dat ze gaan werken, maar dat ze zich thuis wel weer aan hem moeten onderwerpen.’
Marokko in het begin van de 21ste eeuw: een land tussen traditie en moderniteit. Volgens de Marokkaanse sociologe Soumaya Naamane-Guessous gaan de ontwikkelingen snel, maar op een heftige, schokkende manier. Ze legt uit: 'In het Westen heeft het moderniseringsproces zich in anderhalve eeuw voltrokken, en zelfs daar was het pijnlijk. Hier gebeurt het in een halve eeuw, een tijd van twee generaties.’
Een van de gevolgen van dit proces: de partners zijn hun houvast kwijt, want de traditionele rolverdeling voldoet niet meer. Volgens Guessous zijn we getuige van 'de onttroning van de Marokkaanse man’, een proces dat met geweld gepaard gaat. Guessous: 'Ik noem het “modern geweld”. Het gewicht van de vrouw binnen het stel wordt groter, de man raakt een deel van zijn macht kwijt. Hij heeft het voorbeeld van zijn vader nog voor ogen, de dominante man, met naast zich een onderworpen vrouw. Dan merkt hij vanaf de allereerste huwelijksdag dat hij een agressieve vrouw tegenover zich heeft, die absoluut niet van plan is zich aan hem te onderwerpen. Vaak werkt zij ook. In een kwart van de huishoudens is zij zelfs hoofdkostwinner. Door de nieuwe familiewet, de moudawwana, kan ze ook gemakkelijk van hem scheiden. Mannen lijden hier echt onder. Geweld, vooral verbaal maar ook fysiek, komt bij dit soort stellen veel voor, zeker als de vrouw zelf ook geld verdient. Ze is een individu geworden, is niet meer de verpersoonlijking van een rol.’
Soumaya Naamane-Guessous maakte halverwege de jaren tachtig naam met de publicatie van Au-delà de toute pudeur, in het Nederlands vertaald als De schaamte ontsluierd, waarin ze een weinig benijdenswaardig beeld schiep van het lot van de Marokkaanse vrouw, wier leven wordt gedomineerd door de cultus van de maagdelijkheid en de eer van de man. Het boek was gebaseerd op haar proefschrift, waarvoor ze sprak met honderden meisjes en vrouwen uit alle lagen van de samenleving. Lezers waren geschokt door de openheid waarmee over seksualiteit werd gesproken, en door de onverbloemde beschrijvingen van de vaak gruwelijke ontmaagding in de huwelijksnacht. In moderne ogen was hier in veel gevallen domweg sprake van verkrachting, door de families georganiseerd, door de cultuur gelegitimeerd.
Met dit boek doorbrak Guessous een taboe, en in Marokko werd het een bestseller. De sociologe, verbonden aan de universiteit van Casablanca, publiceerde daarna nog verschillende boeken, waaronder Grossesses de la honte, over alleenstaande moeders, waarmee ze opnieuw een taboe doorbrak. Op het moment dat ik haar spreek in Casablanca werkt ze aan een boek over het Marokkaanse stel, zoals gewoonlijk gebaseerd op gesprekken met betrokkenen. Ik wil graag weten hoe het het Marokkaanse stel in deze steeds modernere tijden vergaat. Hoe zit het met de rolverdeling? Willen mannen nog altijd met een maagd trouwen?
Soumaya Naamane-Guessous: 'Het idee van viriliteit heeft de jonge man van nu nog steeds in zijn hoofd. Een modern meisje dat haar vrijheid heeft bevochten en geen maagd meer is, personifieert niet zijn ideaal, hoe modern hij verder ook is. Zijn moeder heeft hem nog traditioneel opgevoed, en dus draagt hij het idee van zuiverheid nog met zich mee, en zuiverheid is voor hem maagdelijkheid. Als ik zo'n jonge man vraag: waarom hecht je zo aan die maagdelijkheid, dan zegt hij: ik wil het risico niet lopen dat ik ergens ben en daar een man tegenkom die bij zichzelf denkt: jouw vrouw heb ik gehad.’
Maar het is niet meer zo dat in de huwelijksnacht een bebloed laken moet worden getoond?
'Die praktijk is in hoog tempo bezig te verdwijnen. Maar ik kom nog altijd mannen tegen die zeggen: ik wil toch graag weten wat dat is, die ontmaagding. Het idee zit nog hecht verankerd in hun bewustzijn, ook al beseffen ze dat er nauwelijks nog maagden te vinden zijn. Ze zeggen: je kunt tegenwoordig niet meer zeker zijn, meisjes laten hun maagdenvlies gewoon herstellen. Ook hier lijden mannen echt onder.’
Als het waar is dat er nog maar zo weinig maagden te vinden zijn, wijst dat op een mentaliteitsverandering bij meisjes.
'Traditioneel eist een Marokkaanse vrouw niets, maar de jonge generatie wil affectie, liefde, ook de verbale uitdrukking daarvan. Mannen zijn het niet gewend lieverd of schat tegen hun vrouw te zeggen, want dat tast hun viriliteit aan. Op het gebied van seksualiteit eisen meisjes nu ook hun aandeel in het genot op. Voorheen was dat hsjoema, schande, zelfs binnen het huwelijk sprak je je begeerte niet uit. Maar een heel klein percentage van de vrouwen die ik in de jaren tachtig voor Au-delà de toute pudeur interviewde had wel eens een orgasme. Mannen voelen zich tegenover deze veeleisende vrouwen ontredderd, verloren.’
Het is een omkering van de rollen, de vrouw die haar begeerte uitspreekt.
'Mannen voelen het als een aantasting van hun macht. Het lukt ze nog niet hun verhouding tot de vrouw anders te definiëren. Ik denk dat we daarvoor nog een generatie nodig hebben. De meisjes die nu opgroeien, die zelf nog met het idee van maagdelijkheid zijn opgevoed maar zich daar overheen hebben gezet, zullen hun kinderen niet meer traditioneel opvoeden. Als hun dochters straks zeggen: ik wil vanavond uit met vriendinnen, zullen ze geen nee zeggen. Die dochters kunnen met hun moeders ook over verliefdheid praten. De generatie moeders die nu vijftig is heeft de ervaring van verliefdheid vaak niet eens. Die zeiden nog tegen hun dochters: je moet je man respecteren, hij neemt de beslissingen. En als het niet lekker loopt binnen het huwelijk zegt zo'n traditionele moeder: sber, geduld, scheiden is niet goed, hsjoema.’
Wat is ervoor nodig om mannen te verzoenen met het idee van een gelijkwaardige relatie?
'Ik denk dat ook zij moeten worden opgevoed door het soort vrouwen dat ze nu tegenover zich vinden. Hun zoons zullen het makkelijker hebben.’
Moet ook de buitenwereld niet veranderen?
'Inderdaad ontstaan bij veel stellen de problemen pas op het moment dat ze bij haar schoonmoeder op bezoek gaan. In zijn eigen huis vindt die man het misschien niet eens zo erg dat zijn vrouw hem tegenspreekt, maar ze moet dat niet doen in het bijzijn van zijn moeder, want die zal dan tegen hem zeggen: ze is arrogant, ze heeft geen respect voor je. En dat vindt hij pijnlijk. Sommige mannen zoeken een compromis en zeggen tegen hun vrouw: als we bij mijn familie zijn, hou je een beetje in… Vrouwen weten natuurlijk ook hoe de Marokkaanse maatschappij in elkaar zit, en er zijn er genoeg die zeggen: we hebben nu eenmaal te maken met die realiteit, we kunnen het diplomatiek oplossen. Als vrouwen een ondergeschikte rol categorisch weigeren, creëert dat conflicten.’

In Au-delà schreef u dat een traditioneel huwelijk voor een groot deel op wantrouwen is gebaseerd. Zie je nu stellen ontstaan die op basis van vertrouwen samenleven?
'Meer en meer stellen worden gevormd door partners die zelf voor elkaar hebben gekozen en die een relatie van vertrouwen hebben. Vooral als de vrouw daar haar best voor doet. En het moet gezegd dat steeds meer mannen helpen bij het tot stand brengen van zo'n verhouding. Maar het gaat om kleine aantallen. Vooral jonge mannen zeggen steeds vaker: ik hou van mijn moeder en van mijn familie, maar het is mijn vrouw met wie ik samenleef. Die blijken de aanwezigheid van de twee belangrijkste vrouwen in hun leven met elkaar te kunnen verzoenen.’
U had het over geweld binnen het moderne stel. Waar komt het precies vandaan?
'De man die gaat trouwen staat al op scherp omdat hij weet dat zijn moderne vrouw zijn autoriteit niet zomaar zal accepteren. Zijn oplossing is: zijn autoriteit met meer geweld opleggen, want zo is onze traditionele cultuur. Maar van haar kant is er ook meer agressie, want zij zegt bij zichzelf: als ik niet van me afbijt, denkt hij dat hij me in de rondte kan bevelen. Zo'n pasgetrouwd stel leeft dus vanaf het prille begin in een sfeer van wantrouwen en geweld. Ze hebben nooit geleerd te praten. Dat zorgt voor explosieve situaties.’
Heeft het ook te maken met de verwachtingen die men van elkaar heeft?
'Als ik meisjes naar de ideale man vraag, antwoorden ze: iemand met wie ik kan praten, die me respecteert, die modern is, die zich heeft losgemaakt van zijn moeder. Mannen zullen zeggen: ik wil een vrouw die goed opgeleid is, die werkt, ik wil niet iemand die de hele dag thuis zit. Maar ze moet niet al te lastig zijn. Vrij vertaald: ze moet hem niet al te zeer tegenspreken. Dus de moderne vrouw wil worden gerespecteerd, als echtgenote én als moderne vrouw, maar mannen zijn daar nog niet klaar voor. Jonge Marokkaanse vrouwen die zich hebben vrijgevochten, hebben daarvoor een prijs betaald. Ze hebben geleden. En ze zijn niet bereid in naam van de liefde de verworven autonomie weer in te leveren. Ze zijn eraan gewend uit te gaan met vriendinnen, een stem te hebben. Om die reden trouwen sommige van deze vrouwen liever met een Europeaan. Ze weten maar al te goed hoe een Marokkaanse man in elkaar zit.’
Zodra hij trouwt houdt hij op zijn vrouw als individu te zien?
'Absoluut. Dan trouwt hij met zo'n hoog opgeleid meisje, dat ook werkt, en dan mag ze hem niet meer tegenspreken. De man wil een bepaald imago uitstralen. Een lastige vrouw, die zich niet aan hem onderwerpt, betekent gezichtsverlies. Vergeet niet dat in de Marokkaanse maatschappij buitenstaanders zich het recht toe-eigenen zich met jouw leven te bemoeien. Zo'n man zal dus van zijn vrienden te horen krijgen: hé, ik zag jouw vrouw laatst in een café zitten, alleen. En dat raakt de eer van de man. Hij wil dus een vrouw die niet kan worden bekritiseerd, want die kritiek raakt hém.’
En de taakverdeling binnen het huwelijk?
'Eenmaal getrouwd merken deze moderne werkende vrouwen dat ze het huishouden er ook nog bij hebben. Mannen zijn gevoelig op dat punt. Het raakt aan hun mannelijkheid. Maar ik kan de vloer toch niet dweilen? Ik kan toch het vuilnis niet buiten zetten? Als ik zeg: maar je vrouw is arts, vind je dan niet dat het ook aan haar waardigheid raakt om op haar knieën de vloer te moeten boenen? Nee, zeggen ze dan, dat is echt vrouwenwerk. Sommigen, ook hier weer, zeggen: ik wil haar best met het huishouden helpen maar niet als mijn moeder er is. Dan moet zíj de koffie inschenken.’