De beste boeken van 2015

Gedurfd

Dat er met het Nederlandse academische wereldje behoorlijk wat mis is, bleek begin dit jaar weer eens tijdens de promotie van historicus en NRC Handelsblad-recensent Arnold Heumakers.

Zijn dissertatie, De esthetische revolutie: Hoe Verlichting en Romantiek de kunst uitvonden, was geen brave Engelstalige detailstudie waarin de auteur werkelijk alles over bijna niets heeft uitgezocht, maar een bijzonder gedurfde, op een duizelingwekkende eruditie gestoelde poging het ontstaan van het moderne kunstbegrip te verklaren en te analyseren. (Recensie in De Groene van 12 maart 2015.) Heumakers schrijft goed, durft een grote greep te doen, kleurt niet binnen de lijntjes van één (deel)discipline, en stelt dat de complete literatuur- en kunstgeschiedenis van na 1800 herschreven dient te worden.

Dat zijn boek vatbaar is voor kritiek lijkt een open deur – welk boek is dat niet? – maar het was werkelijk stuitend om te zien hoe armetierig de oppositie was tijdens deze promotie. Zo mekkerde een historicus eindeloos door over het feit dat Wilhelm van Humboldt wat al te weinig genoemd werd en zeurde een filosoof dat Heumakers’ ideeëngeschiedenis zo weinig leek op die van bijvoorbeeld Foucault of Heidegger (nooit geweten dat die aan geschiedschrijving deden). Echt fundamentele kritiek kwam er niet, en het was volstrekt onduidelijk waarom Heumakers het cum laude onthouden werd. Eén ding was echter duidelijk: het boek past niet in een van de geesteswetenschappelijke trends van dit moment, en kan dus eigenlijk niets wezen.

Als de grote Britse historicus Noel Malcolm met zijn Agents of Empire: Knights, Corsairs, Jesuits and Spies in the Sixteenth-Century Mediterranean World, waarin de geschiedenis van het oostelijke Middellandse-Zeegebied wordt beschreven aan de hand van twee Albanese families, in Nederland had willen promoveren, was zijn boek vermoedelijk niet eens door de promotiecommissie heen gekomen. Dit boek is zo mogelijk nog leesbaarder, ambitieuzer en gedurfder dan dat van Heumakers, en kan dus onmogelijk ‘wetenschappelijk’ zijn. Bovendien is er in dit boek veel meer sprake van menselijk drama, en dat zou helemaal verboden moeten worden.