Geen bedrog

Het reliëf Vierkant met sektor van Ad Dekkers is een moderne reflectie op de beroemde Uomo vitruviano van Leonardo. Door Rudi FuchsHet reliëf Vierkant met sektor van Ad Dekkers is een moderne reflectie op de beroemde Uomo vitruviano van Leonardo: de man met armen en benen gespreid getekend binnen een schema van cirkel en rechthoek. O, de schoonheid van het licht.

In zijn opvattingen over kunst was Ad Dekkers nogal onbuigzaam. Op een dag begon hij me uit te leggen wat er niet goed was aan Mon­driaan – of wat die, zoals het streng en plechtig werd uitgedrukt, niet zuiver had opgelost. In een kunstwerk, vond Dekkers, formuleerde de kunstenaar een formeel probleem dat als het goed was in de ontwikkeling of constructie van het werk opgelost moest worden. Hij sprak er natuurlijk met meer aarzeling over maar dat was wel de kern. Met Mondriaan zat het zo: uit ervaring weten we dat, wanneer op een vlak een rechthoek rood naast een rechthoek blauw geplaatst wordt (beide gelijk groot), voor ons oog het helderder rood dichterbij lijkt dan het doffere blauw. Dat is optische suggestie. Maar Ad Dekkers was gaan vinden dat een kunstwerk, laten we zeggen, waarheidsgetrouw moest zijn. Wat je ziet, moet er ook echt zijn. In een schilderij van Mondriaan bevonden die vormen van kleur zich echter op hetzelfde vlak terwijl je toch een ruimtelijk verschil kon waarnemen. Rood dichterbij dan blauw. Nu wist Dekkers ook wel dat het juist ging om die suggestieve ruimtelijke ambivalenties. Maar dat zat hem erg dwars.

Zo begon hij, begin jaren zestig, reliëfs te maken: met op het witte grondvlak een rechthoek zwart egaal vlak geschilderd en een rechthoekige vorm rood, uitgezaagd, daarvoor. Dat was dan één oplossing voor de, zogezegd, bedrieglijke kleurverhoudingen bij Mondriaan. Volgens hem had de grote meester trouwens ook reliëfs moeten maken – want logischer. In de vroege reliëfconstructies van Dekkers begonnen toch weer andere optische bedrieglijkheden storend op te treden. In zijn korte intense loopbaan (in 1974 maakte hij abrupt een eind aan zijn leven) heeft hij hard gewerkt aan nadere oplossingen.

Een nagenoeg perfect reliëf was Vierkant met sektor. Let op: stel je een vierkant voor met daarin een ingeschreven cirkel. Teken een recht kruis door het middelpunt van cirkel en vierkant. Die lijnen, horizontaal en verticaal, verdelen het vierkant in vier kleinere vierkanten. Tussen de diagonaal tegenover elkaar liggende hoekpunten blijft dan een stuk gebogen lijn zichtbaar dat een sector is van de omtrek van de ingeschreven cirkel in het oorspronkelijke vierkant. Langs die logisch navolgbare weg kon je, volgens Dekkers, in een vierkant de meest evenwichtige kromme vinden. Samen gaven die vormen een waarachtig beeld van een complete cirkel in een compleet vierkant waarvan Vierkant met sektor een kwart is. Dat werk is ook een moderne reflectie op de beroemde Uomo vitruviano van Leonardo: de man met armen en benen gespreid getekend binnen een schema van cirkel en rechthoek.

Door een orde te laten zien, wordt gepoogd inzicht te krijgen in het geheimzinnige. Dekkers ontwierp zulke witte reliëfs met behulp van kleine kartonnen modellen. In zijn ogen ging het om twee aparte figuren: hij sneed dus een cirkel uit en plakte die op een nauwkeurig passend vierkant – en sneed toen die geplakte vorm in vier gelijke delen. Maar in elk van die kleine vierkanten bevond de kromming van de gebogen lijn zich in een andere positie. Uiteindelijk heeft Dekkers toen gekozen voor de buiging als in Vierkant met sektor – het deel rechtsonder dus van het gevierendeelde grote vierkant. Op gevoel, hoe anders? De andere drie versies heeft hij nooit uitgevoerd. Als je de moeite neemt die te tekenen, kun je ook zien waarom: op een of andere manier zijn die te stug.

Het grote reliëf, zoals we dat nu voor ons zien, is gemaakt van mat wit polyester. In de zachte glans daarvan verschijnt de gebogen rand van het stuk cirkel als een lichte lijn van diafane schaduw – die scherper of zachter kan worden bij ander licht. Zoals de sector cirkel nu verschijnt, ontstaat de suggestie dat die neerzakt als een dun gordijn of juist wordt opengetrokken en een deel van een vierkant onthult waarvan het wit er gladder uitziet.

Kijk naar de kleine, frêle Odalisque van Matisse. Een meisje sluimerend op een divan – kennelijk of denkbaar in warm zonlicht. Want het schilderijtje is een aandachtige, lome studie geworden van verschillende kleuren rood, oranje, roze – lichter nog gemaakt door de banen lichtblauw die zo dun zijn geschilderd als waterverf. Er is de slanke vorm van het meisje, de muur van de achtergrond, de losse kleren, de volle vorm van de divan – in die verschillende passages zien we kleuren van verschillende helderheid en transparantie verschijnen. Dat is wat Matisse bij het schilderen, in dat licht, voor zijn ogen zag gebeuren, en daaraan gaf hij zich met plezier over. Zo heeft ook Ad Dekkers de schoonheid gezien van het licht dat glanst op het witte reliëf en er vorm en volume aan gaf. Hij kon niet anders. Bij alles wat wij zien, hoe abstract ook, vergeten we nooit wat we elders in kunst en natuur al eerder hebben gezien. Toch zat hem, omdat hij streng was, die schoonheid dwars – en haar bedrieglijkheid. Zijn laatste werken waren dan ook tekeningen op transparant grijzig papier waarop hij aan beide kanten, om en om, dunne zwarte inktlijnen naast elkaar had neergezet. Vanwege de minimale dikte van het papier leek aan de voorkant de lijn net iets zwarter dan aan de achterkant. Geheimzinnig mooi en toch geen bedrog.

PS In alle grotere musea in Nederland zijn in de collectie wel werken van Ad Dekkers aanwezig, maar tot mijn spijt zijn ze maar zelden te zien