De zaak-Timosjenko: Oekraïne en de EU

Geen brood, wel spelen

Is het terecht dat Europa, kort voor het EK voetbal, zich opeens zo druk maakt over Joelia Timosjenko en de mensenrechten in Oekraïne? Reconstructie van een affaire. ‘Alle regeringen hebben gefaald. Timosjenko en Loetsenko hadden zelf hun lot voor kunnen zijn.’

Wanneer in een zijstraat van de Gagarin Prospekt in Charkov de stofwolken even optrekken, verrijzen de hoge muren met tientallen meters glimmend scheermesdraad van de Katsjanivska-strafkolonie. Binnen zit Joelia Timosjenko, ex-premier van Oekraïne, in haar cel.

Op het moment dat de Uefa op 18 april 2007 het Europees kampioenschap voetbal van 2012 toewees aan Polen en Oekraïne was er nog niets aan de hand. President Joestjenko – het gezicht van de Oranjerevolutie – leidde het land. Oekraïne was op weg een democratische staat te worden en zocht aansluiting bij Europa. Goed moment voor een EK, goede manier om het land meer ‘bij Europa te trekken’ en ervoor te zorgen dat die op Rusland georiënteerde oostelijke helft niet de overhand krijgt.

Joelia Timosjenko zat op dat moment in het parlement als fractievoorzitter van haar partij Blok Joelia Timosjenko – BJoeT. Een paar maanden later kreeg ze dertig procent van de stemmen en werd ze voor de tweede keer gekozen tot premier van Oekraïne. Maar het ging fout toen ze drie jaar later meedeed aan de presidentsverkiezingen. Timosjenko verloor van de huidige president Viktor Janoekovitsj. En het tij keerde zich tegen haar. In augustus 2011 werd ze veroordeeld tot zeven jaar cel vanwege vermeend machtsmisbruik bij een gasdeal die ze tijdens haar premierschap met Rusland maakte.

De Europese Unie reageerde afkeurend en teleurgesteld. Na de Oranjerevolutie werd Oekraïne in het Westen binnengehaald als nieuwe partner. Er verschenen lovende rapporten over de toegenomen persvrijheid, het enorme aantal ngo’s en de stappen die zouden worden gezet om de rechtsgang en de democratie te hervormen. Oekraïne werd gezien als een kans, een land waarnaar na de revolutie vrijheid kon worden geëxporteerd. Met hulp van de EU en westerse landen werden projecten gelanceerd om parlement, rechtspraak, politie en andere instituties te hervormen. Maar het politieke klimaat van Oekraïne bleek gepolariseerd, de politici waren vervlochten met hun belangen en de werkelijke hervormingen vielen ten prooi aan machtspolitiek. Veel voorgestelde veranderingen bleven hangen in een verdeeld parlement, andere wijzigingen werden teruggedraaid zodra er na verkiezingen een andere partij zat. De instituties bleven werken volgens de oude stempels, met dezelfde mensen aan het roer.

Als vervolgens in 2010 Viktor Janoekovitsj aan de macht komt is het helemaal uit met de democratische pret. Janoekovitsj draait de fragiele democratische overwinningen van de Oranjerevolutie terug, maakt een einde aan de onafhankelijke rechtspraak, centraliseert de macht en vervolgt politieke vijanden – onder wie zijn grootste vijand Joelia Timosjenko. De Europese en anti-Janoekovitsj-krachten die Timo­sjenko vertegenwoordigt, worden door haar veroordeling verzwakt: Timosjenko is nu uit­geschakeld voor de ­parlementsverkiezingen van 2012 en de presidentsverkiezingen van 2015. ‘Er is een nieuwe dictator opgestaan in Oekraïne’, schrijft de Poolse krant Gazeta Wyborzca naar aanleiding van het vonnis. Een eerste teken dat president Janoekovitsj het land meer in Russische stijl en autocratisch wil gaan leiden, stelt The Guardian.

‘Timosjenko’s proces is duidelijk politiek gemotiveerd’, zegt de Duitser Nico Lange, hoofd van de politieke denktank van de Konrad ­Adenauer Stichting in Oekraïne. ‘Er is een rechter aangesteld die nauwelijks meer ervaring had dan een stagiair, die een absurd vonnis heeft uitgesproken en de verdediging mocht geen statements maken.’ Volgens hem wordt 99,2 procent van de vervolgden in Oekraïne uiteindelijk ook veroordeeld. ‘Timosjenko is een symbool voor het falen van de rechtsstaat’, vindt Lange.

De Europese Unie heeft weliswaar de gevangenneming van Timosjenko eind 2011 officieel veroordeeld, maar daarna is het stil gebleven vanuit Brussel. De aftakeling van de Oranje­revolutie wordt gadegeslagen maar er wordt niet openlijk tegen geprotesteerd. Tot op 27 februari dit jaar, als Stefan Füle, eurocommissaris van Uitbreiding en Europees Nabuurschap, in een speech de Oekraïense leiders waarschuwt. ‘We zijn op een kritiek punt beland in de relatie tussen de EU en Oekraïne’, beklemtoont hij. ‘Er is een aantal stappen die Oekraïne moet nemen om de reis naar de overeenkomst met de EU as smooth as possible te maken.’ Füle wijst hierbij met name op het falende justitieel systeem. ‘De rechtszaken, veroordelingen en detenties hebben kritiek gekregen van onafhankelijke experts over de hele wereld.’

Timosjenko is niet de enige politieke gevangene. Ook veel van haar voormalige ministers zijn veroordeeld tot enkele jaren cel vanwege vermeend machtsmisbruik, onder wie Joeri Loetsenko, de oud-minister van Binnenlandse Zaken. President Viktor Janoekovitsj spaart ook zijn eigen politici en medewerkers niet. Zo kondigde hij vorig jaar live op televisie aan dat er meer dan vierhonderd regeringsambtenaren zouden worden voorgeleid. ‘We zijn in een zware strijd met corruptie’, voerde de president als reden aan.

‘Timosjenko is gestraft voor iets waar ze alleen op zou mogen worden afgerekend door kiezers’, begint Tatiana Mazur, directrice van mensenrechtenorganisatie Amnesty International Ukraine, die het proces eveneens als politiek bestempelt. De oneerlijke rechtsgang ziet Mazur als een probleem in Oekraïne en als onderdeel van een mensenrechtensituatie die volgens haar niet per se schrijnend, maar wel zorgwekkend is te noemen. ‘De naam Oekraïne duikt ook nog regelmatig op in rapporten over mishandelingen. Het zijn schattingen, want we kunnen zelf niet monitoren en hebben geen precieze statistieken. Maar jaarlijks zouden er toch honderdduizend mensen last hebben van politie of lokale autoriteiten.’

In het rapport Blunt Force: Torture and Police Impunity in Ukraine van Amnesty International van oktober 2011 concluderen de opstellers dat martelingen, corruptie en straffeloosheid bij de politie veel voorkomen – variërend van kleine incidenten tot racistisch misbruik, afpersing, marteling en dood tijdens gevangenschap. Deze mishandelingen worden volgens de rapporteurs aangemoedigd door een cultuur van straffeloosheid bij de Oekraïense politie.

De Amnesty-directrice neemt het overigens alle regeringen, inclusief die waarin Timosjenko zelf actief was, kwalijk dat zij niet beter voor de mensen van hun land zijn opgekomen en niet meer hebben gedaan aan het verbeteren van de mensenrechten. ‘Alle regeringen hebben wat ons betreft hierin gefaald. Timosjenko en Loetsenko hadden zelf hun lot voor kunnen zijn.’

Tatiana Mazur ziet echter ook verbeteringen: ‘Ten opzichte van tien jaar geleden, met toen­malig president Leonied Koetsjma aan de macht, is de vrijheid van meningsuiting bijvoorbeeld enorm verruimd. Mondjesmaat komen er nu wetten door het parlement die de toestand kunnen verbeteren.’

‘De persvrijheid in Oekraïne staat er beter voor’, beaamt ook Oleksii Pogorelov, algemeen directeur van de onafhankelijke Oekraïense Organisatie voor Persuitgevers (uapp). Hij ziet dat er veel vooruitgang wordt geboekt: ‘We kunnen praten over misstanden, want die zijn er inderdaad. Televisiestations worden gesloten, journalisten worden in elkaar geslagen en verslaggevers zijn bang om kritisch te zijn. Maar het is het topje van de media-ijsberg. We hebben meer dan vijfduizend kranten in Oekraïne. Er zijn genoeg onafhankelijke media die hoor en wederhoor op de juiste manier toepassen. De tijden dat er iemand binnen komt lopen en zegt dat je ergens niet over mag schrijven, zijn voorbij.’ Journalisten moeten hun verantwoordelijkheid nemen, vindt Pogorelov. Ook als het staatsmedia betreft: ‘Het gaat om de professio­naliteit van beide kanten. Neem het onafhankelijke kanaal TVi. Zij hadden met camera’s uit de gevangenis van Kiev laten zien hoe verschrikkelijk de omstandigheden binnen waren. Daar heeft de regering toen maatregelen tegen genomen.’

Oekraïne staat door het Europees kam­pioenschap voetbal in de spotlights. Economisch heeft Janoekovitsj het buitenland hard nodig. Oekraïne kampt met een enorme staatsschuld. De economie is voor een groot deel afhankelijk van een korting van Rusland op de energieaanvoer. Daar is voor 2012 nog geen deal over gesloten, met als gevolg dat er hoe dan ook geen dekkende begroting voor 2012 is. Toen dit jaar een associatieverdrag tussen Oekraïne en de Europese Unie nabij was, had Janoe­kovitsj weer hoop op wat financiële speling en betere handelsvoorwaarden. Die overeenkomst lijkt nu verre van reëel geworden. En alleen de ­Russische president Poetin heeft gezegd het EK niet te zullen mijden.


Hoe de bal ging rollen

11 oktober 2011: Joelia Timosjenko wordt veroordeeld tot zeven jaar gevangenisstraf voor machtsmisbruik. De Europese Unie, de Verenigde Staten en Rusland veroordelen het proces.

9 december 2011: Jevgenia Timosjenko, Joelia’s dochter, meldt dat haar moeder in de gevangenis wordt gemarteld.

30 december 2011: Joelia Timosjenko wordt vanuit de gevangenis in Kiev overgeplaatst naar de Kachanivska-strafkolonie in Charkov.

1 februari 2012: Jevgenia Timosjenko zegt in de Verenigde Staten dat haar moeder wordt gemarteld, dat ze in een voortdurend verlichte cel onder videobewaking staat.

2 maart 2012: Jevgenia Timosjenko gaat op tournee in Brussel bij hoge ambtenaren van de Europese Commissie. Ze eist snelle medische behandeling voor haar moeder.

30 maart 2012: De landen van de Europese Unie en Oekraïne zetten hun paraaf onder de Associatie­overeenkomst, een akkoord waarin geleidelijke integratie van Oekraïne in de EU wordt geregeld.

20 april 2012: Joelia Timosjenko gaat 48 dagen voordat de wedstrijden beginnen in hongerstaking. ‘De beslissing over mijn vrijlating zal alleen worden genomen onder internationale druk’, meldt ze op haar eigen website.

25 april 2012: De Duitse bondspresident Joachim Gauck is de eerste die zijn bezoek aan Oekraïne uit protest afzegt. Ook Merkel overweegt haar bezoek te annuleren.

26 april 2012: De vice-voorzitter van de Europese Commissie Viviane Reding (justitie en grondrechten) laat de Uefa weten niet naar Oekraïne te gaan.

27 april 2012: De Oekraïense krant Oekrainska Pravda publiceert foto’s van de ex-premier liggend op bed met blauwe plekken.

30 april 2012: Ook de voorzitter van de Europese Commissie José Manuel Barroso meldt zich af. De presidenten van Tsjechië en Slovenië doen hetzelfde.

1 mei 2012: De Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken Uri Rosenthal zegt ook niet te gaan, als de situatie van Joelia Timosjenko niet verbetert.

2 mei 2012: De Duitse regering meldt het EU-verdrag van 30 maart met Oekraïne over handel en politiek niet te ratificeren vanwege Timosjenko. Minister Guido Westerwelle: ‘De weg naar Europa gaat via democratie en rechtsstaat.’

3 mei 2012: De hele Europese Commissie blaast het bezoek aan Oekraïne af.

4 mei 2012: Joelia Timosjenko wordt voor onderzoek overgebracht naar een lokale kliniek.

7 mei 2012: Joelia Timosjenko meldt in hongerstaking te blijven.