Geen kinderspel

Wuivende kinderen, een man die een hertje voedt. Onschuldig ogende foto’s, geschoten door nazi-propagandisten. Kunstenaar Ram Katzir maakte er kleurplaten van en liet die op historisch beladen plaatsen inkleuren door een volwassen publiek. Het resultaat is komende maand te zien in Amsterdam. ..LE Your Coloring Book: A Wandering Installation. Stedelijk Museum Amsterdam, 2 mei tot 14 juni 1998. Lezing Ram Katzir op vrijdag 8 mei om 18.00 uur in Art Book, Van Baerlestraat 126 Amsterdam (vrij toegang). ..LE KLEURBOEKEN ZIJN doorgaans voor kinderen bedoeld. De vorm is al vastgelegd, maar hoe de ruimte tussen de lijnen wordt ingekleurd zal per kind verschillen - en daarmee ook de inhoud van de afbeelding. Dit principe bracht de Israelische kunstenaar Ram Katzir op het idee volwassenen aan het kleuren te zetten.

Vanaf 1 mei is in het Amsterdamse Stedelijk Museum zijn tentoonstelling Your Coloring Book te zien, waar bezoekers worden uitgenodigd kleurboeken naar eigen inzicht in te kleuren. De afbeeldingen ogen onschuldig: lachende en wuivende kinderen, een man die een hertje voedt, een vader die zijn kinderen voorleest. Natuurlijk zit er een addertje onder het gras. De kleurplaten zijn nagetekende foto’s uit de Tweede Wereldoorlog, van nationaal-socialistisch propagandamateriaal tot beelden van de jodenvervolging. De oorspronkelijke foto’s zijn achter in het boek opgenomen. De lachende meisjes verwelkomen in werkelijkheid Hitler, de FÅhrer zelf is de dierenvriend en de vriendelijke huisvader heet Joseph Goebbels. Waarom biedt Ram Katzir zulke zwaarbeladen beelden in een dergelijk ludieke vorm aan?
Katzir heeft, zegt hij, niet de bedoeling te shockeren. Hij wil mensen bewust maken van de wijze waarop totalitaire regimes begrippen als geluk, natuur en gezondheid in hun propaganda gebruiken. Hij wil met zijn project niet het zoveelste statement over de holocaust geven. Hij wil laten zien dat je door selectie en specifieke afleiding iemands perceptie van de werkelijkheid kunt beãnvloeden. Hij koos voor de terminologie van de nazi’s, omdat die ‘van zichzelf al die Walt Disney-sfeer had’.
YOUR COLORING BOOK was eerder te zien in Utrecht, Jeruzalem, Enschede, Vilnius, Krakau en Berlijn. Dat rijtje is niet toevallig. In Utrecht bevond de expositie zich vlakbij het NSB-hoofdkwartier. Jeruzalem is voor Katzir het symbool voor de overlevenden van de holocaust. Enschede fungeerde voor vele kampoverlevenden als 'terugkeerplaats’ en bovendien werden daar jodensterren gefabriceerd. Vilnius (Litouwen) was het toneel van een van de gruwelijkste pogroms van de Tweede Wereldoorlog. Krakau ligt vlak bij Auschwitz. Berlijn is de 'stad van de daders’.
Amsterdam is het eindpunt van het project. De presentatie in het Stedelijk Museum zal bestaan uit drie vertrekken, waarvan het eerste de gelegenheid biedt tot inkleuren. In een tweede kamer wordt een documentaire vertoond, die een beeld geeft van de reacties op de locaties. In de derde ruimte staan zes keer drie vitrines die een selectie tonen van de door het publiek ingekleurde pagina’s, ingedeeld naar de plaats waaruit ze afkomstig zijn. Die zullen niet door Katzir zelf, maar door de gastconservatoren van de musea geselecteerd worden, omdat Katzir het gevoel heeft dat het 'erg kolonialistisch’ zou zijn om zelfstandig uit te maken door welke pagina’s een locatie gerepresenteerd moet worden.
DE REACTIES IN de verschillende steden waren zeer uiteenlopend. In Jeruzalem dreigde er, ondanks veel positieve reacties, een rel te ontstaan, omdat de Amcha, een organisatie die overlevenden van de holocaust steunt, meende dat er sprake was van een ongepaste provocatie van overlevenden. Men vond dat er heel wat subtielere manieren zijn om de manipulatie van informatie aan de kaak te stellen dan deze 'travestie van de holocaust’. Israels grootste krant, Yedioth Achronoth, schreef enkele dagen voor de opening dat in Your Coloring Book een analogie tussen de ideologie van het Duizendjarig rijk en de gedachten achter de Israelische bezetting van Palestijns gebied was te zien. Twee bommeldingen en protestacties luisterden de opening op. Katzir reageert laconiek: 'De journalist schreef dat er een schandaal in het Israel Museum was en dat de deuren geblokkeerd werden door concentratiekampoverlevenden. Maar het artikel werd drie dagen voor de opening van de tentoonstelling geschreven, dus ik vraag me af waar hij die mensen vandaan haalde. Doordat hij over het schandaal schreef cre‰erde hij het in zekere zin.’
In Berlijn verbaasde Katzir zich juist over het volstrekte gebrek aan kritiek: 'Ik had het in Duitsland moeilijk met het feit dat iedereen me zo goed begreep. Ik denk dat ik mezelf niet eens begrijp. De persconferentie was erg beleefd. Toen we een film opnamen en mensen vroegen wat ze vonden van Your Coloring Book antwoordden velen alleen met: Ik ben benieuwd wat de reacties zullen zijn.’
TOEN HIJ Your Coloring Book voor de eerste maal presenteerde, in Utrecht, vond hij de Nederlandse reacties weinig kritisch: 'Veel mensen reageerden met: Het is verschrikkelijk wat er gebeurd is in de Tweede Wereldoorlog, de Duitsers hebben dit gedaan, de Duitsers hebben dat gedaan en we willen onze fietsen terug.’ Daarom besloot hij, bij zijn tweede Nederlandse presentatie in Enschede, de aankleding minder speels te maken. De kleurboeken lagen op schoolbankjes die als in een klaslokaal waren opgesteld en overal stonden camera’s. De Big-Brother-is-watching-you-sfeer moest het publiek sterker bij de thematiek betrekken.
Ditzelfde uitgangspunt paste hij toe in Krakau. De stad maakte op Katzir een onwerkelijke indruk. Het leek wel of men er nooit de confrontatie met het verleden was aangegaan. Hij ontdekte dat in Krakause souvenirwinkels poppetjes worden verkocht van joodse stereotiepen, mannetjes met een grimas, grote neus en met geld in de hand (nu in een van de vitrines te zien). Hij verwerkte zijn impressies in het uiterlijk van de tentoonstelling: na een variÇtÇ-achtige ingang met twee opgebonden gordijnen gepasseerd te zijn liepen de bezoekers door een donkere gang, waarin gevoelige microfoons alle geluiden opvingen, die versterkt hoorbaar waren in de kamer. Zo werd men 'door een zwart gat gezogen’, met aan het eind een verlichte kamer met banken en kleurboeken.
HET IS duidelijk dat Ram Katzirs publiek niet geacht wordt rustig toe te kijken. Katzir: 'Als een bezoeker iets van mij verwacht, verwacht ik in ruil daarvoor ook iets van de bezoeker. Ik zet in mijn werk een lijn uit die mensen op verschillende manieren kunnen volgen. Dat verrijkt uiteindelijk ook mijn werk. Ik ben geen liefhebber van kunstwerken die ÇÇn statement aanbieden en dat was het dan. Ik ben geen liefhebber van kunst die zegt: “Dit is de waarheid”. Ik ben voor kunst die je betrekt bij het werk en je een vraag stelt of je twee wegen laat zien: je moet zelf de beslissing nemen waar je naartoe gaat.’
De toekomst is voor Katzir een belangrijk thema, ook in Your Coloring Book. Zijn ideaal is dat de mensheid door een intens bewustzijn van het verleden nieuwe lijnen in de toekomst kan uitzetten: 'Ik wil zeker zijn dat mensen naar het leven kijken en niet naar de dood.’