Geen lof voor bvd’‘er

Waarom heeft de Binnenlandse Veiligheidsdienst geen personen geelimineerd en geen fysiek geweld of chantage gebruikt bij het vervullen van haar opdracht om alles te doen om de invloed van het communisme in Nederland tijdens de Koude Oorlog tegen te gaan? Dat vroeg professor L. Prakke afgelopen maandag tijdens de promotie van Dirk Engelen, de huishistoricus van de BVD die met zijn proefschrift De geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst zoveel stof heeft doen opwaaien. Het was een serieuze vraag, want Engelen benadrukt tenslotte dat de BVD alle haar ten dienste staande middelen kon gebruiken. Nergens spreekt hij een moreel oordeel uit over de keuzen die de BVD hierbij maakte. Uitgebreid beschrijft de promovendus hoe mensen zijn afgeluisterd, hoe honderden keren is ingebroken, hoe mensen jarenlang werkloos zijn gemaakt, hoe het prive-leven van mensen werd vastgelegd en hoe de BVD met geld van de CIA agenten in de Tweede Kamer probeerde te krijgen.

De promovendus had geen makkelijke dag. Soms werd hem het vuur na aan de schenen gelegd. Geen enkel antwoord had hij op de aantijging dat hij niet aan de taakomschrijving van zijn proefschrift had voldaan. Minister Dales gaf hem indertijd opdracht “de geschiedenis van de Binnenlandse Veiligheidsdienst, in het bijzonder gedurende de periode van de Koude Oorlog, op wetenschappelijk verantwoorde wijze vast te leggen”. De promotiecommissie vroeg zich dan ook af wat voor opvattingen er binnen het ministerie van Binnenlandse Zaken heersen als zij de Koude Oorlog blijkbaar laat ophouden in de jaren zestig, alwaar Engelen zijn studie besluit. Historici plegen het einde van de Koude Oorlog immers te koppelen aan de val van de Muur in 1989.
Een merkwaardige promotie, dat was het. Opvallend was bijvoorbeeld dat geen van de leden van de wetenschappelijke begeleidingscommissie een vraag stelde. Promotor prof. dr. J. C. H. Blom had juist alle moeite gedaan om vragenstellers van buiten aan te trekken. Dat was opmerkelijk, omdat alleen de leden van de begeleidingscommissie toegang hadden tot het archief van de BVD en dus in staat waren de tekst van Engelen te controleren. Professor Jansen merkte dan ook op dat een lezer slechts kon gissen welk materiaal Engelen nu precies gebruikt had en wat hij buiten beschouwing had gelaten.
Dat nader onderzoek nog wel nodig zal zijn, bleek al snel. Engelen zelf geeft in zijn proefschrift namelijk hoog op van de betrouwbaarheid van de dossiers van de BVD. Er zou hoogstens sprake kunnen zijn van een foutenmarge in de orde van een promille. Historicus Ger Harmsen stelde onmiddellijk vast dat dat promillage dan blijkbaar geheel was samengeklonterd in het BVD-dossier dat hij over zichzelf had mogen inzien. Overigens gaan alle tot dusver openbaar gemaakte BVD- dossiers zwanger van de misvattingen, feitelijke onjuistheden of regelrechte blunders. Vaak staan er tientallen fouten in een enkel dossier.
Een grove fout werd aangehaald door schrijver Ger Verrips, ook optredend als vragensteller bij de promotie. Engelen gaat in zijn proefschrift in op het optreden van “Anton”, een schuilnaam van een communist die binnen de PvdA actief was. Verrips sprak “Anton” enige tijd geleden ten behoeve van zijn boek over de geschiedenis van de CPN. Het BVD-dossier over de man bleek een aaneenschakeling van knullige fouten. Zo traceerden de speurders van de “klompengestapo” de communist in de Sovjetunie, terwijl de man op dat moment in Spanje verbleef. Ook op grond van andere waarnemingen zet Verrips dan ook grote vraagtekens bij de historische betrouwbaarheid van de BVD-dossiers.
Natuurlijk is Engelen wel gepromoveerd. Zoals Ger Harmsen al eerder opmerkte: bij een promotie kun je nu eenmaal niet meer zakken. Maar een cum laude zat er voor hem niet in.