Geen Mister Darcy nodig

‘Het huis scheen te beschikken over alle gerieflijkheden van kleine kinderen, vuil en rommel. Meneer Dyson zag er zoals gewoonlijk verwilderd uit & mevrouw Dyson zoals gewoonlijk omvangrijk.’ Citaat uit een brief (1801) waarin Jane Austen verslag uitbracht van haar bezoek aan een naburige pastorie, waar de vrouw des huizes weer eens op alle dagen liep. Het geschilderde stukje huwelijksleven wijkt sterk af van het onbewolkte geluk dat de heldinnen aan het einde van Pride and Prejudice en Sense and Sensibility tegemoet schijnen te gaan.
Hoe zou het anders kunnen? We zijn inmiddels tweehonderd jaar later, maar nog altijd stuit het idee van levenslange huwelijkstrouw op reacties die het predikaat 'gemengd’ verdienen. Duurzaam geluk met een en dezelfde partner blijft het ideaal. De praktijk komt vooral neer op een ontmoedigende hoeveelheid complicaties, van afspraken over vuile sokken tot en met kinderopvang.
Televisieseries naar de romans van Jane Austen, plus de reeks over enkele van haar sujetten die Lost in Austen heette, hebben een romantische voorstelling verspreid die de fantasie prikkelde. In het getoonde Engeland ten tijde van de Regency, een land dat nog niet is bezoedeld door de industriële revolutie, lijken ook de jonge dochters volmaakt onbedorven. Zij vullen hun dagen met borduren, elkaar brieven schrijven en stilletjes hopen op het bezoek van een van de geheimzinnige heren die over kasteelachtige behuizingen beschikken, maar desondanks door heel het land schijnen te galopperen - wie weet om zich te ontpoppen als huwelijkskandidaten.
Lezers die naar het boek van Hazel Jones zouden worden gedreven door zulke etherische beelden wacht onvermijdelijk een ontgoocheling. Jane Austen and Marriage is een prozaïsch maar nuttig werkje, dat een wrang beeld schildert van de samenleving waarin Austen haar boeken schreef. In haar periode fungeerde een ongehuwde jonge vrouw als koopwaar, vielen ongehuwde en niet meer zo jonge vrouwen bovenal spot en minachting ten deel en leek de positie van een getrouwde vrouw niet zelden die van een huisdier.
Bij de uitwerking van deze thema’s heeft mevrouw Jones gebruik gemaakt van twee middelen om de deprimerende aard van haar relaas te dempen. Iets te vaak neemt ze haar toevlucht tot trivia: details inzake bruidssluiers, mededelingen over de figuurtjes op de top van bruidstaarten, speculaties over de huwelijksreizen die Austens heldinnen gemaakt zouden kunnen hebben. Met vergelijkbare gretigheid en frequentie wordt geciteerd of geparafraseerd uit zogeheten 'conduct books’, die de vrouwen van destijds hun plaats wezen en gedragslijnen voorschreven. Vrouwen werd in zulke gidsen een houding van 'verfijnde hulpeloosheid’ aangeraden om het mannenhart te verzachten en bescherming af te dwingen.
Huwbare vrouwen die niet zo gelukkig waren over een persoonlijk fortuin te beschikken, of over een toereikend aantal edelmoedige broers, hadden in hun wapenrusting om huwelijkskandidaten aan te moedigen niet zo veel meer dan 'smiles and blushes’, misschien aangevuld met het vermogen om Frans te spreken dan wel een muziekinstrument te bespelen, plus dan nog die gidsen. Eén zo'n verhandeling, Enquiry into the Duties of the Female Sex van de eerwaarde Thomas Gisborne, is door Austen gelezen en moet haar hebben geïnspireerd bij de creatie van meneer Collins in Pride and Prejudice. Collins, een pompeuze en zelfingenomen kwast, ziet zijn huwelijksaanzoek aan Elizabeth Bennet, de heldin van het boek, tot zijn stomme verbazing geweigerd (de onbemiddelde familie Bennet telt vijf dochters), waarna hij prompt zijn affectie verlegt naar haar vriendin, die hem aanvaardt.
Veel eerder in de roman kreeg de vriendin, Charlotte Lucas, deze wijze woorden in de mond gelegd: 'Geluk in het huwelijk is volledig een kwestie van toeval. Ook al kennen beide partijen elkaars aanleg van tevoren nog zo goed, ook al vertonen ze nog zoveel overeenkomsten, hun geluk bevorderen doet dat absoluut niet. Naderhand zullen ze toch dermate uit elkaar groeien, dat ze hun portie ergernis toch wel krijgen. Het is beter zo weinig mogelijk op de hoogte te zijn met de gebreken van degene met wie je de rest van je leven zult doorbrengen.’
Er is betrekkelijk weinig bekend over het persoonlijk leven van Jane Austen, maar des te meer over haar uitgebreide familie, ook als gevolg van Austens correspondentie. Ze moet een gedreven brievenschrijfster zijn geweest. Helaas zijn veel brieven vernietigd door haar zus Cassandra, maar uit wat resteert heeft Hazel Jones vlijtig gegevens bij elkaar geschoffeld over de huwelijken en verlovingen waarover Austen berichtte. De geciteerde fragmenten zijn vaak aardig en kleurrijk (een van de trouwpartijen heet 'een groot geheim, & slechts bekend aan de helft van de buurt; je moet er niet over praten’). Toch is het resultaat van zo'n bloemlezing weinig gelukkig. Het komt erop neer dat zo het vroegere beeld van Jane Austen als 'gentle Jane’, de geliefde tante van een vracht nichtjes en zelf een vertederend schuldeloos plattelandsvrouwtje, nieuw leven krijgt ingeblazen. Dat beeld was een vervalsing. Austens romans zijn allerminst de voortbrengselen van een naïeve of al te zachtaardige geest. Achter haar milde ironie schuilt een messcherp inzicht in de menselijke natuur, in sociale verhoudingen en bovenal in het verband tussen deze twee.
Inzicht in de mate waarin het gedrag van mensen afhankelijk is van hun economische positie, belangen en omgeving - een trek die misschien vooral in de Franse literatuur wortel heeft geschoten: La Rochefoucauld, Sade, Balzac - krijgt in Austens werk een hoogst geloofwaardige Engelse vertolking. W.H. Auden heeft in een paar autobiografische versregels uiting gegeven aan de ongemakkelijkheid die het lezen van haar romans hem bezorgde: deze onthulden voor hem 'so frankly and with such sobriety/ The economic basis of society.’
Jane Austen gunde een romanpersonage dat heel dicht bij haarzelf moet hebben gestaan, Elizabeth Bennet, een intelligente vrouw met een levendige en onafhankelijke geest, aan het slot van Pride and Prejudice een gelukkig huwelijk met een steenrijke aristocraat. Ze heeft ook zelf op haar levenspad bij herhaling geïnteresseerde mannen getroffen; er is sprake van tenminste één afgewezen aanzoek, maar waarschijnlijk waren er meer. Onder de personen die haar hand zochten, is kennelijk niemand geweest die de vergelijking kon doorstaan met de fictieve Fitzwilliam Darcy. En zo'n Mr. Darcy heeft ze doodgewoon niet nodig gehad. In een door Hazel Jones geciteerde brief schreef Austen over Sense and Sensibility dat ze dit werk net zo min kon vergeten als een moeder haar zuigeling en noemde ze Pride and Prejudice haar 'own darling child’.

Hazel Jones
Jane Austen and Marriage
Continuum, 248 blz., £ 25.-