Geen speelkwartier meer voor beatrix

Wie dacht dat de antimonarchale furie van het Republikeins Genootschap inmiddels weer is uitgewoed, komt bedrogen uit. Met het naderen van het Thorbeckejaar (in 1998 is het 150 jaar geleden dat Willem II zich neerlegde bij de invoering van de volledige ministeriële verantwoordelijkheid) wordt van alle kanten de druk opgevoerd om Nederlands staatsbestel te ontdoen van de laatste operetteachtige trekjes.

Inzet van de nieuwe golf van democratisch-emancipatoir activisme is de positie van de vorstin tijdens de kabinetsformatie. Op 20 oktober jl. drukte NRC Handelsblad een beschouwing af van D66-kamerlid Thom de Graaf, waarin deze opriep tot het afnemen van de privileges van de vorstin tijdens de kabinetsformatie. Terecht schildert De Graaf de formatietijd af als een bestuurlijke Bermudadriehoek. Het is het speelkwartiertje van de moderne monarch; de oude tijden waarin een vorst nog zijn zin kon doordrijven, herleven. Omdat het de vorstin is die volgens de grondwet ministers ontslaat en benoemt, verlopen onderhandelingen over nieuw te vormen kabinetten steevast via de koninklijke boudoirs.
Nog vers in de herinnering liggen de formatieperikelen rondom het paarse kabinet. Zoals bekend liepen de onderhandelingen tussen VVD en PvdA aanvankelijk spaak. Toch wees Beatrix tegen ieders verwachting Wim Kok aan als formateur, met als order een lijmpoging van de paarse brokstukken. Paars kwam er alleen omdat Oranje dat wenste.
Thom de Graaf wil nu af van dit democratische schemeruur. Hij pleit voor een totaal nieuwe verdeling van de macht tijdens de formatie en komt met twee alternatieven. Zijn eerste voorstel is een gekozen minister-president. Deze zou na aanwijzing gelijk zelf aan het formeren kunnen slaan.
Helemaal gelukkig is De Graafs voorstel niet. Een gekozen premier zou de inzet van de verkiezingsstrijd uiteindelijk alleen maar vertroebelen. De politieke strijd zou zich nog verder versmallen tot een imagoslag. De meeste VVD-stemmers geven nu nog te kennen dat zij Wim Kok prefereren als premier. Met een gekozen minister-president kan dat niet meer.
Het tweede voorstel dat De Graaf doet is zinniger, namelijk dat voortaan de Tweede Kamer zelf de formateur aanwijst. Eindelijk echte democratische taal! Zo is er misschien toch nog hoop voor D66.
Maar waarom dit voorstel niet nog veel radicaler geformuleerd? Waarom zou de Kamer niet gelijk ook ministers kunnen benoemen, in slepende vergadersessies hele kabinetten uit de grond stampen? Dan heeft het electoraat gelijk zicht op wat er met de stemmen gebeurt en wordt de formering van een nieuw kabinet pas echt een feest van democratische transparantie.
In ieder geval moet de bizarre gewoonte om het lot van het land in het meest cruciale uur in handen te geven van een excentrieke vrouw met een raar hoedje, nu snel worden afgezworen. Het schizofrene Nederland, in spagaat gevangen tussen monarchale mythe enerzijds en modernitieit anderzijds, is nu wel lang genoeg het lachertje onder de Europese democratieën geweest.