Geest en beest

Xavier de Maistre, Reis door mijn kamer. Vertaling en nawoord Paul de Bruin, uitgeverij Voetnoot, 124 blz., f34,50
In 1790 schreef de Franse militair Xavier de Maistre zo op het oog per ongeluk een boekje dat zijn tijd ver vooruit was en toch juist toen enorme populariteit genoot. Zozeer dat het al zeven jaar later in het Nederlands werd vertaald als Reize rondom mijn kamer. Nu maakt het boekje geen deel meer uit van de literaire canon. Het kwam zelf zover dat Komrij het kon aanprijzen in zijn essaybundel Verzonken boeken. Onlangs verscheen dan toch een moderne vertaling.

De auteur had een concrete aanleiding om zijn boekje te schrijven. Hij vocht een duel uit en werd veroordeeld tot 42 dagen huisarrest. Ledigheid, verveling; zijn er betere redenen te bedenken om de pen ter hand te nemen? Maar De Maistre schreef niet over verveling. Zo te lezen verveelde hij zich geen moment. Hij had dan ook genoeg bij de hand: een schilderijencollectie, een bibliotheek, een schrijftafel met brieven van vroeger. En niet een, maar meerdere personen in zijn hoofd, dus een constante dialoog: ‘Uit verscheidene waarnemingen heb ik opgemaakt dat de mens uit een geest en een beest bestaat. Die twee wezens zijn volkomen verschillend, maar zo in en over elkaar heen geschoven, dat de geest wel enigszins de meerdere moet zijn van het beest om in staat te zijn het onderscheid te maken.’
Ogenschijnlijk en passant en af en toe droog-humoristisch in de stijl van de door hem bewonderde Laurence Sterne - wiens personages hij ontmoet in de kamerreis - doet De Maistre observaties over het bewustzijn die mij bijzonder herkenbaar voorkomen. Over het afdwalen tijdens het lezen bijvoorbeeld; hoe een deel van jou dan kan doorlezen zonder zich iets te herinneren, en in een ander deel de fantasie op gang wordt gebracht door iets wat al veel eerder werd gelezen. Of hoe 'iets’ in jou kennelijk in staat kan zijn je tegen je wil in op sombere gedachten te brengen. En met schrijven is het al net zo. De Maistre neemt zich voor om over de schilderkunst en de muziek uit te weiden, maar het onderwerp glipt hem zomaar tussen de vingers. Een keer valt hij, letterlijk, en dan kan hij opeens verder gaan op een al behandeld onderwerp. Alles wordt vreemd! Toch wel een beetje geschrokken keert de brave De Maistre na die ontwortelende 42 dagen weer terug naar de gewone wereld. Het schijnt dat hij het zelfs nog tot generaal heeft gebracht. In Moskou. Ook vreemd trouwens.