Gefluisterd en onhoorbaar

Whispering Pages is onder meer te zien in Desmet te Amsterdam.
Voor je het weet, vind je het gewoon dat iedere nieuwe film van Aleksandr Sokoerov in Nederland in de bioscoop wordt uitgebracht. Maar dat is het niet. Nederland is het enige land ter wereld waar nagenoeg het complete oeuvre van Sokoerov in distributie is. Dat danken we aan de vasthoudendheid van de kleine distributeur Argus Film en meer in het bijzonder aan de man achter Argus: Rob Langestraat - ere wie ere toekomt.

De nieuwe Sokoerov, Tichie stranitsui, heet in het Engels Whispering Pages en onder deze titel is hij hier uitgebracht. De film is mede met Duits geld gemaakt en heeft daardoor ook een Duitse titel: Verborgene Seiten. Beide titels dekken de lading, want zowel het gefluisterde als het totaal onhoorbare en verborgene van de bladzijden waarop Sokoerov zich baseerde, valt met de film te rijmen. De film zou in iedere taal anders kunnen heten, in het Nederlands bijvoorbeeld Zwarte bladzijden.
Volgens de ondertitel is de film gebaseerd op motieven uit de negentiende-eeuwse Russische literatuur. Dat is in een enkele recensie soms wat letterlijk genomen; met behulp van Fjodor Dostojevski’s Schuld en boete is aan de verhaalloze film van Sokoerov toch een verhaal gegeven. Het begrip ‘motief’ is hier volgens mij beter in een soort muzikale zin op te vatten: Sokoerov ontleende stemmingen, klanken, geluiden en sferen aan de wereld van de negentiende-eeuwse romans voor een nieuwe compositie. Waarmee ik ook wil zeggen dat de film, zoals sommige muziek, ongrijpbaar voor woorden is zonder onbegrijpelijk te zijn.
Nog steeds in vergelijking met muziek heeft het ook niet direct zin om de ongrijpbaarheid van de film te bestrijden door hem te herzien. Hij zal bekender gaan klinken, maar zijn geheimen niet prijs geven. De film speelt zich af in een soort onderwereld. De 'motieven’ uit de literatuur gaan in de richting van het verleden, via Dante naar de klassieken. Het is eerder een dodenrijk dan een rijk van de literatuur. Ronddwalende schimmen in dickensiaanse kledij haasten zich van niets naar niets of houden zich in nissen en spelonken onledig. De onderaardse wereld is zwart-wit met soms een zweem van kleur en middels vertekenende, onwerkelijke perspectieven in beeld gebracht. De fluwelige licht-donkerwerking staat dicht bij de schilderkunst en versterkt de onrealistische, poetische en melancholische atmosfeer.
De film is droevig, intens droevig, zo niet dodelijk droevig, maar mooi. Mooi doordat deze vreemde, grauwe en fascinerende beelden worden begeleid door een prachtige geluidsband met spaarzame en zeer effectieve flarden muziek. Flarden van de door Lina Mkrtchyan in het Russisch gezongen Kindertotenlieder van Gustav Mahler in een vertaling van Sokoerovs vaste scenarist Joeri Arabov.
Wat betreft stijl en sfeer sluit Whispering Pages sterk aan bij Sokoerovs Kamen (De steen). Over Kamen werd al geklaagd dat hij hermetisch was en die critici zullen met Whispering Pages nog meer moeite hebben. Sokoerov lijkt steeds verder te willen gaan in het oplossen van zijn karakters tot vluchtige geesten, in het verwringen van zijn beelden tot ze bijna onherkenbaar zijn en in het fragmenteren van dialogen en muziek tot een nagenoeg abstracte geluidsband. In deze film hebben enkele personen nog een naam. Er is min of meer een hoofdpersoon, Raskolnikov (ja, de schuldige student), en de haast doorschijnende prostituee Sonja, maar het is nog maar een kleine stap naar een film met louter naamloze schimmen.
Het is de vraag of Sokoerov die stap kan of wil nemen. Hij is niet alleen de maker van speelfilms die zich in het hiernamaals lijken af te spelen, maar ook de virtuoze vervaardiger van compilatiefilms opgebouwd uit documentair archiefmateriaal. Naast zijn geestenwereld is er de concrete documentaire werkelijkheid, al zal Sokoerov zelf geen onderscheid tussen die twee willen maken. Sokoerov volgt een spoor in een eigen ondeelbaar universum. Het is een goede en beslist niet vanzelfsprekende zaak, ik zeg het nog maar eens dat Sokoerovs bijzondere traject in Nederland op de voet te volgen is.