Gegenüber

Rotbau van Franz Erhard Walther doet in zijn strengheid denken aan het werk van Donald Judd. Maar het is ook lyrisch, als muziek tussen de wijnvelden. door Rudi Fuchs

Medium rudidonald judd zonder titel a0511 gem den haag

Weinstadt is een kleine gemeente bij Stuttgart, een samenvoeging eigenlijk van vijf eeuwenoude dorpen. Van oudsher maken ze er goede wijn. Het hoorde tot de plaatsen in het gebied rond Stuttgart die in 1992 besloten samen een grote tentoonstelling te organiseren van sculptuur buiten in een stedelijke omgeving. Ik was artistiek directeur van het project dat uiteindelijk Platzverführung heette. We zochten voor de verschillende plekken kunstenaars wier werk atmosferisch bij de plek zou passen. Maar wat in godsnaam was het wezenlijke karakter van een groep van vijf boerendorpen? We gingen kijken. Elk dorp vond zichzelf erg belangrijk. Maar toen zag ik dat het echte midden van Weinstadt de gemeenschappelijke wijnberg was waar de dorpen knus omheen lagen – en toen ik daar stond tussen de terrassen, met wijd uitzicht rondom, begreep ik dat het natuurlijk Franz Erhard Walther was die juist in die ruimte een werk zou kunnen maken.

Dat was vanwege een hardnekkige herinnering aan een vinnige herfstdag in Duitsland, omstreeks 1979, langs de grens met de ddr. Ik was daar op bezoek bij de kunstenaar die in Fulda was geboren en daar in de buurt een woon/werkplaats had waar ook zijn sculpturale werken werden vervaardigd. Die waren gemaakt van stug zeildoek. Hij woonde aan de rand van de Rhön, een stuk gebergte van tegen de negenhonderd meter hoog tussen Hessen en Thüringen, het hart van Duitsland. Walther wilde mij daarheen hebben om de onherbergzame verlatenheid van die heide te ervaren. Dwars er doorheen liep de grens tussen Oost en West. Ook daarom was het gebied zo leeg en eenzaam. Daarboven, in een snerpend koude wind (zo van de Russische steppe, zeiden ze) en alles grijs en bruin, moest ik meedoen aan het uitvoeren van een kunstwerk.

Medium rudifranz erhard walther van abbe 1389

Hierbij afgebeeld is het wandwerk Rotbau, met de toevoeging sechs Werke. Het is een aantal elementen, van naturel en rood canvas, die op een rechthoekig stramien een architectonisch ensemble vormen. Het smalle, rode paneel in het midden (manshoog) staat zo naar voren dat erachter een persoon kan staan. Links ernaast, tegen die smalle ruimte in rood, kan een andere persoon staan. Die staan in wezen dan naast elkaar maar ieder in een andere ruimte. De verschillende elementen van Rotbau zijn los met elkaar verbonden. Ten opzichte van elkaar zijn ze verplaatsbaar. Dat sechs Werke betekent dat de elementen zes verschillende groeperingen opleveren. Die moet je je als kijker kunnen voorstellen.

Dus stonden Franz Erhard en ik op die grijze, gure middag op de Rhön tegenover elkaar

Aan de formulering ervan kun je zien dat er een verwantschap is met de abstracte constructies van Donald Judd. In de jaren 1967-1973 woonde Franz Erhard in New York, in de essentiële jaren van de minimal art. Het werk Untitled van Judd ziet er, met die strakke driedeling van een ruimte van 100 x 100 x 50, werkelijk als een abc uit. In zijn formele intentie is Rotbau zeker verwant met de strengheid van Judd. Maar zoals veel kunstenaars van zijn generatie heeft Walther ook de romantisch-antroposofische denkwereld van Joseph Beuys meegemaakt. Die zag de verbeeldingskracht en energie in het menselijk samenleven als een soziale Plastik. Dus stonden Franz Erhard en ik op die grijze, gure middag op de Rhön tegenover elkaar in een band van canvas die we tussen ons in (ongeveer zes meter) strak trokken. Bewustwording van gegenüber. Denk ook aan een variant: vier mensen met zo’n band die ze tot een vierkant strak trekken.

Zulke eerste werken waren eenvoudig van vorm en streng in uitvoering. Latere vormscenario’s als Rotbau zijn lyrischer, intuïtiever in hun beeldende fantasie. Zo was dat ook in Weinstadt. Na een verkenning van de wijnberg kwam Walther, in relatie tot de vijf dorpen, tot vijf plekken of Standorte rondom. Opnieuw was daar dat principe van gegenüber – mensen samen. Op elk van die plekken werd plat op de grond een stalen plaat gelegd van 80 x 200 centimeter, in de richting van een dorp in het dal. Daar ging je op staan om te kijken en je te concentreren. Op elke plaat staat een denkbegrip gegraveerd: GesteAntwortBindungHerkunftÜbergang.

Daar sta je tussen de wijnvelden in een zachte wind. Je overlegt, als je dat doet, je plek. Dat kan zijn als te worden meegesleept door muziek. Het zijn in hun contemplatie reële ervaringen.


PS Dat werk in Weinstadt, dat Fünf Gesänge heet, ligt nog steeds op die mooie wijnberg bij Stuttgart


Beeld: (1) Donald Judd, Untitled_, 1987. Multiplex en perspex, 100 x 100 x 50 cm (Gemeentemuseum Den Haag). (2) Franz Erhard Walther,_ Rotbau_, 1982. Hout en canvas, 274 x 400 x 50 cm (Peter Cox/Van Abbemuseum, Eindhoven)._