Geheime krochten

Bruce Nauman maakte van drie ringen een ingewikkeld labyrint. Althans, op papier. Het project werd nooit werkelijkheid, en is juist daardoor onrustbarend.

In een korte en geluidloze film, Walking in An Exaggerated Manner around the Perimeter of a Square, zien we Bruce Nauman precies doen wat de titel beschrijft. Op de vloer van het atelier is met plakband een vierkant gemarkeerd. De kunstenaar loopt over die lijn en omdat hij dat nauwkeurig wil doen, voetje voor voetje, begint zijn lichaam vreemd te waggelen - ook al om in evenwicht te blijven. Dat gebalanceer zien we dus. In een spiegel die tegen de achterwand van de ruimte staat geleund, komen af en toe ook nog eens fragmenten van dat bewegen voorbij. Dit laconieke werkstuk uit 1967-68 is een vroeg hoogtepunt in Naumans oeuvre. Minimal art was al een paar jaar gaande. In het werk van Donald Judd ging het om, zoals hij het toen noemde, specific objects - dat wil zeggen objecten die zonder suggestieve verwijzingen naar de natuur alleen maar en compleet zichzelf voorstelden. In zijn geval waren dat voornamelijk rechthoekige volumes die, in de ruimte waarin ze stonden opgesteld, zo nieuw en ongekend waren dat ze alle visuele aandacht naar zich toe trokken, naar hun intrigerende kleur en proporties. De geometrische formuleringen waren in het werk van een andere grote minimalist, Sol Lewitt, weer anders, op een meer systematische manier uitgewerkt, in reeksen varianten bijvoorbeeld. Maar daarover een andere keer. Toen Bruce Nauman op het toneel verscheen was de vormentaal der geometrie inmiddels een geheel zelfstandige expressie geworden (niet meer een experiment) - en minstens zo verrassend en rijk als de soepele figuratieve vormgeving in de klassieke kunst (zo niet rijker).
De variatie op het vierkant die Bruce Nauman in de film uitvoerde, was er een op een fundament van de geometrie, toen al bijna weer orthodox geworden en, als we zouden afgaan op de heilige ernst waarmee het zwarte vierkant van Malevich bekeken wordt, eigenlijk onaantastbaar. Door een strak en stabiel vierkant die waggelende vorm te geven, begon Bruce Nauman er de ernstige status van te ondermijnen. Sindsdien heeft al zijn werk dat ongrijpbare, subversieve karakter. Omdat hij zo uitdrukt dat elke formele orthodoxie (waar er veel van is in de kunst) altijd twijfelachtig is en aantastbaar, wordt hij door ongeveer elke jonge kunstenaar die ik ken als een absolute favoriet genoemd.
Kijken we naar de sculpturale constructie Untitled (Model for Trench, Shaft and Tunnel) uit 1978: een verbinding van drie gootvormige ringen gemaakt van polyester en glasvezel, wat gammel in de uitvoering. De drie kleuren, typisch voor Naumans ironie niet zo helder als die van Mondriaan, zijn olijfgroen, mosterdgeel en roze. Een gele ring ligt op de grond, de groene staat daar ongeveer loodrecht op, de roze leunt schuin naar de groene. Bij elkaar geven ze het verloop aan, onder de grond, van een sleuf, een schacht en een tunnel, met elkaar verbonden in een doorlopend circuit. De bovenkant van de staande ring, het hoogste punt dus van het systeem, moet gelijk liggen met het aardoppervlak - en daar, zo geeft een tekening aan, zou zich de ingang bevinden. Natuurlijk is deze negatieve sculptuur nooit gemaakt - maar alleen kijkend naar dit levensgrote model maak je je toch een voorstelling van hoe het kan zijn om het lichaam door die donkere krochten te wurmen. Het model dwingt tot een verbeelding die vermoedelijk navranter, onrustbarender, misschien angstaanjagender is dan wanneer het project gerealiseerd was. Dan was het zoiets geworden als een ingewikkeld labyrint met smalle gangen in een park, een attractie met een eind en een oplossing. Nu is het geheim eindeloos. Hoewel fictief is de ruimtelijke toestand van dit werk toch zichtbaar en denkbaar (zelfs voelbaar) - zoals ook in de trotse Igloo di pietra van Mario Merz. Omdat die ontworpen is om buiten te staan is de bedekking van het ijzeren skelet met schots en scheve platen natuursteen nogal stevig uitgevallen.
Normaal ziet zo'n iglo er veel labieler en fragmentarischer uit. Dan is ook de binnenruimte meestal zichtbaar, wat nu, in deze iglo buiten, niet zo is. Vanwege de nodige stevigheid is de stenen bedekking hier zo dicht gelegd, zo compact en ondoordringbaar, dat het binnenste van het bouwsel eigenlijk alleen door verbeelding peilbaar is. Daardoor wordt dat ding tussen de bomen alleen maar raadselachtiger: een in zichzelf rustende, gedroomde ruimte. Zowel de iglo als de sculptuur van Nauman, met de ruimte beweeglijk en buigzaam, herinnert ons er nog eens aan hoe het in de moderne kunst (na de interventie van de abstractie die alles op z'n kop zette) steeds meer of bijna uitsluitend begon te gaan om het zichtbaar maken van het onzichtbare, en dat, als waggelen langs de omtrek van een vierkant, langs de onvoorspelbare slingerpaden van suggestie en verbeelding.

PS De Igloo di pietra staat lommerrijk opgesteld in het park van het Kröller-Müller Museum in Otterlo. In die verzameling bevindt zich ook de sculptuur van Bruce Nauman, evenals drie grote tekeningen, van het Kröller-Müller-beeld en van twee andere versies van drie zulke gecombineerde ringen