Gehossel rond defensie

Hoeveel is dat eigenlijk, 375 miljoen?
De bevelhebbers duikelen in al hun boosheid over elkaar heen, journalisten hebben het over de ‘schrikbarende bezuinigingen op defensie’. Een mythe is blijkbaar snel geboren.

375 miljoen is ruim 2,5 procent van de totale defensiebegroting (veertien miljard). Wat niemand er bij zegt, is dat defensie tegelijkertijd is vrijgesteld van diverse ‘efficiency-kortingen’ die de andere ministeries opgelegd krijgen. Die kortingen zouden, als ze wel opgelegd waren aan defensie, goed zijn voor 210 miljoen aan bezuinigingen. Kortom, eigenlijk wordt er op defensie maar 165 miljoen (375 minus 210) extra gekort, oftewel een ruime procent van het budget.
Ter vergelijking: het ministerie van Ontwikkelingssamenwerking moet deze regeerperiode 550 miljoen gulden bezuinigen op een begroting van 6,1 miljard. Het gaat hier om een verkapte bezuiniging, omdat er kosten van andere ministeries overgeheveld zijn naar Ontwikkelingssamenwerking (voor asielzoekers, voor bestrijding van het broeikaseffect, en voor Indonesië; het bedrag loopt op van 250 miljoen gulden in 1999 tot 550 miljoen in 2002).
Typisch is ook dat er bij de bezuinigingen op defensie steeds wordt gesproken over '375 miljoen per jaar’. Dat klinkt als: ieder jaar 375 miljoen eraf, dus aan het eind van deze regeerperiode is de begroting van veertien miljard verlaagd met 1,4 miljard. Dat nu is onzin, het gaat gewoon om 375 miljoen.
Maar er was toch al enorm bezuinigd op defensie?
De defensiebegroting is, in guldens gemeten, anno 1998 precies even hoog als in 1989, vóór de val van de Muur, namelijk 13,9 miljard. Zeker, die guldens zijn minder waard geworden (zo'n 25 procent), maar in feite mag defensie in haar knuistjes knijpen: ondanks het verdampen van haar belangrijkste taak - gebiedsverdediging - behield ze driekwart van haar budget. Met dank aan de vredesoperaties, die gelukkig net op tijd voor nieuw bestaansrecht zorgden. Nederland geeft twee procent van het bruto nationaal product uit aan defensie, en daarmee zit ze wat hoger dan Duitsland.
Overigens daalde het aantal mensen dat bij defensie werkt veel sterker dan het budget. In 1989 werkten er nog 133.000 mensen, nu zijn het er 75.000.
Waarom juist 375 miljoen (en niet 100 miljoen of 1 miljard)?
D66-kamerlid Jan Hoekema, betrokken bij de onderhandelingen over het regeerakkoord: 'Het is een volkomen willekeurig bedrag. Zoals u misschien weet viel er tijdens de onderhandelingen met de VVD niet te praten over een meer beredeneerde manier van bezuinigen, en toen is het natte-vingerwerk geworden.’
Vergeleken met de wensen van PvdA en D66 is defensie er nog genadig van af gekomen. D66 wilde één miljard bezuinigen, de PvdA een half miljard. Een eenvoudige rekensom leert dat het bedrag van 375 miljoen precies het rekenkundige midden is tussen de drie coalitiepartijen, rekening houdend met de zetelverdeling binnen de coalitie (45/97ste van 500 miljoen plus 14/97ste van 1 miljard plus 38/97ste van niets bezuinigen is… 375 miljoen).
Hoekema: 'O, is dat zo? Wat grappig. Nee, zo is het niet gegaan, het ging eerlijk gezegd nog willekeuriger.’
Wat kosten vredesoperaties eigenlijk?
Het Nederlandse grondgebied wordt sinds de val van het communisme niet langer bedreigd, daarover zijn eigenlijk alle partijen het eens. De belangrijkste taak van het Nederlandse leger is dan ook om op te treden bij crises elders in de wereld.
Tom Pitstra, Eerste-Kamerlid voor GroenLinks, vroeg de afgelopen jaren meer dan eens aan defensieminister Voorhoeve om eens uit te rekenen wat het zou betekenen als je het leger louter inricht voor vredesoperaties. Voorhoeve vond het een interessante vraag, maar zijn defensieapparaat weigerde de cijfers te geven.
Kees Kalkman van het anti-militaristische onderzoekscollectief Amok: 'Die vredesoperaties verschaffen defensie de legitimatie om veel bij het oude te laten. Bij die vredesoperaties worden nu maximaal drieduizend mensen uitgezonden. Uitgaande van twee vervangingsploegen gaat het om negenduizend manschappen. Je moet wel heel hard rekenen wil dat een begroting van veertien miljard rechtvaardigen.’
Ter vergelijking: België geeft de helft minder uit aan defensie, maar doet bij vredesoperaties niet onder voor Nederland. Kalkman, oud VVDM'er en al een jaar of drieeëntwintig mateloos geïnteresseerd in oorlog en vrede, sloeg in opdracht van GroenLinks zelf aan het rekenen. In de Prioriteitennota van voormalig defensieminister Ter Beek heeft Nederland zich ten doel gesteld aan vier vredesmissies tegelijk mee te kunnen doen. Uitgaande van die doelstelling zou er op defensie de komende regeerperiode toch drie miljard bezuinigd kunnen worden, berekende Kalkman.
Waarom gebeurt dat dan niet?
Kalkman: 'Ik ben ervan overtuigd dat de huidige Nederlandse defensie voor een behoorlijk deel een kwestie van status is. In Europa heb je nu eenmaal meer gezag als je een trouw bondgenoot en contribuant van de Navo bent. Maar met defensie heeft dat niets te maken.’
Rob de Wijk, defensiedeskundige bij Clingendael: 'België, dat inderdaad veel minder geld uitgeeft aan defensie, heeft binnen de Navo nauwelijks iets te vertellen. Het lijkt me niet wenselijk als Nederland die weg op gaat.’
Maar als die vredesmissies echt zo belangrijk zijn, waarom dan überhaupt nog bezuinigen op defensie?
Mient Jan Faber van het Interkerkelijk Vredesberaad IKV: 'Als je tot een hele andere defensieorganisatie komt, die écht gericht is op conflictoplossing, heb je misschien juist meer geld nodig dan de huidige veertien miljard.’
Rob de Wijk van Clingendael: 'Het kabinet had gewoon geld nodig voor andere uitgaven, voor zorg en onderwijs, dus moest er bezuinigd op defensie. Dat is op zichzelf legitiem, maar ze moeten niet doen alsof de bezuiniging voortkomt uit een visie op defensie.’
De Wijk was acht jaar 'hoofd conceptuele zaken’ op het ministerie van Defensie en schreef onder meer de Prioriteitennota van Ter Beek. 'Ondeskundig en sullig’, vindt hij de politiek als het gaat om defensie. 'Ze hebben het alleen maar over aantallen en over geld. Maar wat wil Nederland precies in de wereld, dat is waar het over zou moeten gaan. En hoeveel risico willen we eigenlijk lopen? Aan wat voor soort militaire operaties willen we meedoen? Je kunt er à la Denemarken voor kiezen om louter humanitaire hulp te bieden. Dan heb je alleen wat witgeschilderde transportvliegtuigen nodig. Maar daar verdrijf je de Milosevicen en Kabila’s van deze wereld niet mee.’
Een fundamenteel debat moet er komen, vindt De Wijk. 'Zoals de Britten dat de afgelopen maanden ook voerden. Via Internet en in zaaltjes door het hele land. Oxfam, de belangrijkste Engelse humanitaire hulporganisatie, bleek tijdens die discussie de grootste bondgenoot van defensie.’
Het antwoord op de vraag hoeveel risico Nederland in den vreemde wil lopen zou wel eens pijnlijk kunnen zijn. GroenLinkser Pitstra: 'Een standaarduitdrukking onder militairen is: “Ik ben niet het leger ingegaan om doodgeschoten te worden door een puber in achter-Abchazië.” Het defensieapparaat ziet die vredesoperaties helemaal niet zitten, maar tegelijkertijd weten ze dat het hun enige legitimatie is.’
Hoe moeilijk krijgt VVD-defensieminister De Grave het binnen zijn eigen partij met de bezuinigingen?
Dat zou best eens mee kunnen vallen. Officieel is de VVD tegen iedere bezuiniging op defensie, maar onlangs zorgde de prominente VVD'er A.C.A. Dake voor een heel ander geluid. Dake onderzocht welk defensieapparaat Nederland over een jaar of tien nodig heeft, en concludeerde dat er vooral op de marine en de luchtmacht behoorlijk bezuinigd kan worden. Zijn suggesties stroken wonderwel met de ideeën die de PvdA vlak voor de verkiezingen verwoordde in de notitie Investeren in een nieuwe krijgsmacht.
Een woordvoerder van de VVD laat weten dat Dake zijn rapport 'puur op persoonlijke titel’ schreef. Dake, die twintig jaar in de commissie buitenland van de VVD zat: 'Ik heb het rapport in overleg met Bolkestein geschreven. Het idee was om nou eens niet te praten vanuit korte-termijnbezuinigingen, maar na te denken over hoe de wereld er over een jaar of tien uitziet en welke defensie daarbij past.’ Dake pleit voor meer parate grondtroepen, ten behoeve van vredesoperaties, terwijl de marine moet afslanken. Hij wijst er fijntjes op dat VVD-minister De Grave zich in dezelfde zin heeft uitgelaten. Dake: 'Binnen de partij reageert men in eerste instantie een beetje krampachtig op dit soort ideeën, maar ik weet zeker dat deze discussie de komende maanden gevoerd gaat worden.’
Waarom interesseert links zich nauwelijks meer voor defensie?
Het kan verkeren. Sinds het einde van de Koude Oorlog lijkt defensie progressief Nederland nauwelijks meer te interesseren. Wist links tijdens de Koude Oorlog precies hoe het moest met oorlog en vrede, met nucleaire en conventionele bewapening, met het militair-industrieel complex, met conversie en alternatieve verdediging, inmiddels is het heel stil geworden aan dat front. Terwijl er juist nu geoogst had kunnen worden. Waar zijn de anti-militaristen nu er, ondanks het verdwijnen van iedere serieuze dreiging, nog steeds veertien miljard gulden gaat naar defensie? Waar is de vredesbeweging nu er eindelijk echt nagedacht kan worden over conversie, het ombouwen van militaire bedrijvigheid tot civiele bedrijven? Waar is de geweldloze beweging nu er, zie voormalig Joegoslavië, meer dan ooit behoefte is aan vreedzame conflictoplossing?
Mient Jan Faber van het IKV: 'Het verdwijnen van de bipolaire wereld maakt mensen politiek lui. Het frustreert mij ook wel eens dat wij vrijwel de enige club zijn die ons er nog mee bezig houden. De traditioneel pacifistische clubs laten het nu gewoon lopen. Met een idee van: er wordt nu bezuinigd op defensie, dus het is wel best.’
Ab Harrewijn, Tweede-Kamerlid voor GroenLinks: 'Veel progressieve mensen werden vroeger met defensie geconfronteerd via de dienstplicht. Nu de dienstplicht is opgeheven kweek je ook geen actieve VVDM'ers meer.’ Bovendien gaat het veel meer dan vroeger om de nuance, en om technische kennis. Harrewijn: 'Zolang het leger gewoon leger moest, was het relatief eenvoudig. Nu moet je heel precies weten wat de onderzeeduikbestrijdingsdienst doet, en of die van pas komt bij vredesoperaties of slechts voortborduurt op de niet meer bestaande sovjetdreiging.’
Want vrijwel niemand is tegen vredesoperaties. De veranderde houding van GroenLinks ten opzichte van defensie is exemplarisch. De omslag begon na de Golfoorlog, toen Saddam Hoessein dreigde de Koerden in Noord-Irak uit te moorden. Amerika greep in, gedekt door de Navo. GroenLinks protesteerde niet. Pacifistisch senator Tom Pitstra: 'Wij zagen toen ook wel dat Saddam zich niet zou laten tegenhouden door sneeuwballen gooiende Koerden.’
Toen kwam Bosnië. En Rwanda. Pitstra: 'Ik ontdekte tot m'n schrik dat ik het voor het eerst eens was met Voorhoeve en Mient Jan Faber. Bij genocide en systematische schendingen van de mensenrechten is militair ingrijpen gerechtvaardigd. Een militaire operatie met vijfduizend mensen in Bosnië had waarschijnlijk een miljoen doden gescheeld.’
In de alternatieve defensienota die GroenLinks vier jaar geleden uitbracht, klonk het pacifistische geluid nog duidelijk door. Militair ingrijpen is soms onvermijdelijk, maar Nederland moest zich toch liever bezighouden met peace-keeping dan met peace-enforcing, het afdwingen van vrede met militaire middelen. Het leverde een heel precies rijtje op van bezuinigingen en investeringen. De mijnenjagers moesten verbeterd, maar de onderzeebootdienst en de luchtmobiele brigade konden worden opgeheven. GroenLinks kwam uit op een defensiebegroting van 5,6 miljard, een bezuiniging van acht miljard gulden.
Nu, vier jaar en enkele brandhaarden in de wereld verder, prijken er op de GroenLinks-begroting vrolijk maritieme patrouillevliegtuigen. In een afscheidsinterview liet het GroenLinkse kamerlid Sipkes onlangs weten dat ze de drie miljard bezuinigingen die haar partij in het huidige verkiezingsprogramma voorstaat, zelfs te veel vindt.