Film: ‘Apocalypse Now’

Gek en geniaal

Martin Sheen als Captain Benjamin L. Willard in Apocalypse Now: Final Cut © EYE Filmmuseum

Begin jaren zestig wilde de Amerikaanse cineast John Milius de roman Heart of Darkness (1902) van Joseph Conrad verfilmen. Drie dingen droegen eraan bij dat hij uiteindelijk aan de slag ging met een script: zijn liefde voor de literatuur van de oudheid, specifiek Homerus’ Odyssee, de oorlog in Vietnam en de hippies die in die tijd buttons droegen met de tekst ‘Nirvana Now’. In Milius’ verhaal gaat een Amerikaanse militair in Vietnam op een reis die, net zoals in het geval van Conrads Marlow en Kurtz en Homerus’ Odysseus, leidt tot zelfkennis en die eveneens eindigt in geweld. De titel? Milius wilde, zoals hij het stelde, full on nuke gaan – het werd Apocalypse Now.

Over weinig films is er zoveel geschreven en gezegd en ontkend en onderkend als over Apocalypse Now (1979). Het is alsof het werk een levend, constant veranderend organisme is. Er bestaan niet minder dan drie verschillende versies van de film. Onlangs leverde regisseur Francis Ford Coppola een final cut af. Die is inmiddels in het buitenland verkrijgbaar op schijf en zal ergens in de komende maanden ook bij ons te zien zijn. Over de versies heb ik een dubbel gevoel: enerzijds is méér van een meesterwerk altijd op z’n minst interessant, anderzijds merk ik bij de tweede versie van de film, Redux uit 2001, dat ‘meer’ uiteindelijk ‘minder’ is. Het is net alsof de extra scènes je een adempauze bieden, zodat je kunt ontsnappen uit de nachtmerrie. Wat allerminst fijn is.

Ondanks al die veranderingen blijft Milius’ sleutelthema intact, namelijk dat oorlog opwindend én verschrikkelijk is, de ultieme bevestiging van de geweldsprikkel bij de mens. In die zin is Apocalypse Now tijdloos, net zoals het werk van Conrad op haast magische wijze altijd relevant is gebleken. In de briljante biografie The Dawn Watch: Joseph Conrad in a Global World (2017) schrijft Maya Jasanoff over de ‘profetische kwaliteit’ van Conrads romans, naast Heart of Darkness ook bijvoorbeeld Nostromo (1904), over het multinationale kapitalisme. Conrad zag de toekomst en dat beeld maakte hem depressief.

Als schrijver en als mens werd hij getekend door een reis die hij eind 1889 naar Congo-Vrijstaat maakte waar hij de verschrikkingen van het kolonialisme uit eerste hand meemaakte. Dat vertaalde hij naar de figuur van Kurtz, een man die even gek als geniaal is. Over dat laatste vertelt Marlow dat niet Kurtz’ daden imposant zijn, maar dat de wijze waarop hij kon praten een mens bijblijft. Kurtz de dichter verleidt Marlow met woorden, met ‘the gift of expression’. Keerzijde: Kurtz het monster. Hoe dan ook, een zinnetje blijft mij altijd bij: ‘All Europe contributed to the making of Kurtz.’ Kurtz is wat we ‘beschaving’ noemen, maar Kurtz is ook wat we zien zodra we in ons ‘duistere hart’ kijken en daar oog in oog komen te staan met, in de woorden van Conrad, ‘vergeten en brute instincten’, met ‘de horror, de horror’.


Apocalypse Now is te zien op het Filmfestival van Goden en Mensen, dat plaatsvindt van 2 t/m 30 november in Studio/K, Amsterdam, in samenwerking met het Nederlands Klassiek Verbond en De Groene Amsterdammer