Interview Dennis de Bock

Gekwelde geesten

In zijn debuutroman ‹De tuin van as› vertelt Dennis Bock over de levens van drie mensen die ieder op een andere manier betrokken waren bij de atoombom op Hiroshima. In een interview over zijn boek zegt hij: «Als het gaat om oorlog is er sprake van collectief geheugenverlies.»

«Toen ik las dat ze zonnebrand opsmeerden, dacht ik: Dit is perfect. Wat een detail! Als je zoiets nu leest, kun je het nauwelijks geloven. Iedereen kent nu de gevaren van radio actieve bestraling. Maar de pioniers op het gebied van nucleair onderzoek hadden geen idee.» De Canadese schrijver Dennis Bock werkte vier jaar lang aan zijn debuutroman The Ash Garden, in het Nederlands vertaald als De tuin van as. Uren achtereen zat hij in de bibliotheek en deed onderzoek naar de ontwikkeling en de gevolgen van de atoombom die op 6 augustus 1945 viel op Hiroshima. «Een week nadat de Amerikanen de bom hadden laten vallen is een groep wetenschappers uit de VS naar ground zero gegaan. Ze hebben foto’s gemaakt en alles bestudeerd. De technologie was zo nieuw. Ze hadden nog geen idee waar dit nieuwe wapen toe in staat was.»

De foto-essays en wetenschappelijke documenten die Bock van deze wetenschappers onder ogen kreeg, zaten vol gruwelijke details. Hij verwerkte ze deels in zijn roman, waarin hij beschrijft hoe gesmolten knopen en kledingdessins, vaak stippen of strepen, door de luchtdruk in de huid van de Japanse slachtoffers waren gebrand. En hoe buitenlandse persfotografen als bezetenen van het ene naar het andere ziekenhuis renden om kinderen met de meest bizarre littekens in de vorm van een olifant of een koe vast te leggen voor het thuisfront.

«Ik ben altijd geïnteresseerd geweest in de oorlog», zegt Bock. «Mijn beide ouders zijn opgegroeid in nazi-Duitsland en vertelden me als kind al verhalen over de honger en de bombardementen. Ik heb veel over de Tweede Wereldoorlog gelezen, maar voor mijn boek wilde ik me verdiepen in Hiroshima. Het was zo’n paradoxale gebeurtenis. De ontwikkeling van de atoombom was een hoogtepunt van menselijk kunnen, maar tegelijkertijd leidde het gebruik ervan tot een enorm verval van ethische normen en waarden in de wetenschap.»

The Ash Garden gaat over de geknakte levens van drie mensen, die ieder op eigen wijze door de gebeurtenissen van 6 augustus worden aangetast. Het boek begint met het relaas van de zes jarige Emiko Amai, die op het moment dat de bom uit de lucht komt vallen met haar broertje aan het spelen is langs de rivieroever. Emiko’s gezicht, rug en armen verbranden en van haar broertje blijft, op een hand na, vrijwel niets ongeschonden. Hij overlijdt in het ziekenhuis en Emiko, die alleen achterblijft met haar groot vader, heeft jaren nodig om te herstellen van haar verwondingen.

Haar gezicht is al veranderd in een masker van littekens als zij, met een groep van 25 jonge Hiroshima-slachtoffers, naar Amerika reist voor plastische chirurgie. Na haar behandeling blijft ze in de VS, waar ze — jaren later en inmiddels een gerespecteerd documentairemaakster — Anton Böll opzoekt, een Duitse vluchteling en wetenschapper die samen met Robert Oppenheimer aan de bom heeft gewerkt. Böll is een oude, koppige man geworden die, gekweld door onderdrukte gewetenswroeging, bij hoog en bij laag blijft volhouden dat de bom op Hiroshima noodzakelijk was omdat er anders nooit een einde aan de oorlog zou zijn gekomen. Hij is ge trouwd met de uit Oostenrijk gevluchte Sophie, een sombere joodse vrouw die haar verleden in de doofpot heeft gestopt en langzamerhand wegteert door een chronische nieraandoening.

Sophie en Anton leiden beiden een ongelukkig bestaan omdat ze weigeren de grote vragen die hun geest kwellen te beantwoorden. Hun gezamenlijk leven kabbelt voort, terwijl ze elkaars problemen en hartenpijn zorgvuldig ontwijken, en lost bij de dood van Sophie op in een onuitgesproken niets. Emiko, die wél de confrontatie met haar verleden aangaat door een documentaire over Hiroshima te maken, is uiteindelijk in staat om te berusten in haar lot. «Anton en Sophie zijn van een andere generatie dan Emiko», zegt Bock. «Anton wordt volwassen in nazi-Duitland. Emiko brengt een groot deel van haar studententijd door in de artistieke, liberale omgeving van New York. Daardoor is zij wel in staat om kritisch naar zichzelf te kijken. Maar Anton kan dat niet.»

Toen Dennis Bock begon aan The Ash Garden wilde hij in eerste instantie een boek schrijven over Oppenheimer of de Hongaarse natuurkundige Leo Szilard. «Toen zij aan de atoombom werkten, hadden ze wel degelijk een besef van de morele implicaties die het wapen met zich meebracht. Vooral Oppenheimer werd de rest van zijn leven gekweld door gewetenswroeging. Maar uiteindelijk vond ik ze niet geschikt voor dit boek. Ik had iemand nodig die door arrogantie wordt gedreven en vanuit de grond van zijn hart weigert om zijn schuld in te zien. Anton weet dat hij fout zit, maar zijn koppigheid en angst beletten hem dat te erkennen. Hij wordt gedreven door intellectuele hybris. De rest van de wereld kan naar de verdoemenis gaan als hij maar de grootste wetenschappelijke uitdaging van zijn tijd kan bedwingen.»

Tijdens een boekpresentatie vorig jaar in Canada kwam na zijn lezing een Japanse dame op Bock af en vertelde hem dat zij de vrouw op wie het personage Emiko is gebaseerd, persoonlijk kende. Van de 25 Japanse meisjes die in 1955 naar Amerika kwamen voor plastische chirurgie bleef er destijds één in de VS achter. De dame vertelde Bock dat deze vrouw nu in Canada woont. «Ik was geschokt», zegt Bock. «Dat was de eerste keer dat ik me realiseerde dat ik over gebeurtenissen had geschreven die ook daadwerkelijk hebben plaatsgevonden. Ik wist natuurlijk dat er nog mensen leefden die dit allemaal hebben mee gemaakt. Maar toen die vrouw mij over de ware Emiko vertelde, voelde ik me ineens schuldig dat ik ervan uit was gegaan dat ik een verhaal kon schrijven over haar leven. Wie ben ik om over haar gevoelsleven te schrijven? En straks wordt de confrontatie met de realiteit nog heviger als het boek uitkomt in Japan. Ik ben bang dat de Japanners het zullen afbranden en zullen zeggen: die blanke lulhannes heeft er niks van begrepen.» Bock lacht: «Gelukkig vertelde een uitgever mij dat Japanners veel te beleefd zijn om zoiets hardop te zeggen.»

In The Ash Garden wordt Emiko, eenmaal in de VS voor haar operatie, uitgenodigd om deel te nemen aan de televisieshow This Life in Focus. In dit programma wordt een Japanse predikant, een overlevende van de atoombom, voor een applaudisserend publiek gedwongen de majoor te omarmen die de bom op Japan afwierp. Vervolgens moet Emiko, samen met een ander Japans meisje dat ook onder de littekens zit, voor de camera’s haar dank betuigen voor het feit dat ze in Amerika wordt geopereerd. «Van de 25 meisjes die naar de VS kwamen, zijn er twee verschenen bij This Is Your Life, een populair tv-programma uit de jaren vijftig», zegt Bock. «Die show was vreselijk. Ze sleepten twee jonge mensen vol littekens naar een podium met een houding van: het is heel naar wat er is gebeurd, maar zijn wij geen gulle, grootmoedige mensen die ervoor zullen zorgen dat jullie weer mooi worden? Destijds wilde ik de videobanden van die show bekijken maar dat werd me niet toegestaan. Toen heb ik het transcript gelezen en een deel daarvan letterlijk in mijn boek opgenomen. Toen kreeg ik te horen dat het televisiestation mij zou aan klagen als ik dat zou publiceren. Ze vonden dat ik de programmaleider gemeen en manipulatief deed overkomen. Uiteindelijk heb ik de dialoog veranderd en de naam van de show moeten wijzigen. Alleen de laatste woorden die Emiko spreekt, zijn echt. Ze werd gedwongen te zeggen: ‹Dank u wel dat wij van u naar Amerika mochten komen. We zijn u dankbaar voor uw goedheid. Dank u.› Dat is zo ironisch!»

Een show als This Is Your Life is volgens Bock een typisch voorbeeld van een natie die weigert om, als het erop aankomt, de moraal aan de orde te stellen. «Deze houding is nog steeds niet veranderd», meent hij. «Als je een Amerikaan het gevoel geeft dat zijn vrijheid wordt bedreigd, doet hij alles: hij bombardeert Bagdad plat, laat honderdduizend kinderen door illegale embargo’s doodgaan, het maakt niet uit. Als het gaat om oorlog is er sprake van collectief geheugenverlies. In de VS heeft de generatie activisten uit de jaren zestig nu de macht. En wat is daaruit voortgekomen? Een extreme, rechtse, puriteinse regering. En kijk naar de opiniepeilingen in de VS. Het volk steunt Bush of welke president dan ook in tijden van oorlog. Er zijn natuurlijk wel verlichte geesten in Amerika, maar ga naar Iowa en zeg dat je tegen de oorlog in Afghanistan bent en je wordt doodgeslagen met maïskolven. Er zijn nu eenmaal een heleboel mensen die het geen bal kan schelen wat er met anderen gebeurt, of hun schuldgevoel diep wegstoppen. Mensen als Böll zullen er altijd zijn.»

Dennis Bock

De tuin van as

Uitg. Anthos/Manteau, 259 blz, € 18,90