Geld op de plank

Na de vakantie zou het met Paars allemaal goed komen. En zie: er heerst een jubelstemming. Want het begrotingsoverschot laat niet lang meer op zich wachten. Maar moeten we daarom maar wachten tot 2002 met investeren in zorg en onderwijs?

IN BEIDE GEVALLEN was de aanhef origineel. ‘Mijne heeren!’ citeerde de koningin dinsdag uit een honderd jaar oude troonrede van haar grootmoeder. En 'Beste mensen’ begon een dag eerder de schaduwkoningin van de Socialistische Partij haar alternatieve editie, buiten bij het Tweede-Kamergebouw. Wat volgde waren werelden van verschil. De SP-vorstin maakte zich druk over 'één miljoen Nederlandse gezinnen (die) nog steeds in armoede leven’. 'Het gaat’, zei de schaduwkoningin in haar toornrede, 'op een aantal gebieden goed fout.’ En: 'Ik ben van nature een optimistisch mens, maar ik moet u eerlijk bekennen dat het mij de laatste jaren wel eens moeilijk valt.’ Daartegenover stond de tekst van het paarse kabinet, die door louter optimistische mensen geschreven leek: het gaat hartstikke goed met Nederland en waar het iets minder goed gaat, daar zal het snel beter gaan.
Overeenstemming was er in beide troonredes tenminste op één punt: er werd gezwegen over het begrotingsoverschot. En dat terwijl elders in Den Haag op dit moment over niets anders meer gesproken wordt. Een ware hype rond het verwachte begrotingsoverschot en wat daar te zijner tijd mee gedaan moet worden, lijkt gaande.
Nu heb je eerst een begrotingsevenwicht nodig om tot een overschot te komen, en komend jaar is dat er volgens de laatste becijferingen van het Centraal Planbureau (CPB) nog net niet. Desondanks rekenen met name de paarse regeringsfracties zich bij voorbaat rijk. Het gonst in Den Haag van alle mogelijke fijne bestemmingen voor de aan het eind van deze kabinetsperiode binnenstromende miljarden.
PvdA-fractieleider Ad Melkert beet het spits af en benadrukte eind augustus dat als daadwerkelijk nog in deze kabinetsperiode een begrotingsevenwicht en later zelfs een - overschot voorspeld zou worden - wat getuige de Macro Economische Verkenningen (MEV) van het CPB sinds afgelopen dinsdag nu dus 'officieel’ is - snel nieuwe aanvullende afspraken bij het regeerakkoord gemaakt moesten worden.
D66-voorman Thom de Graaf ging al gelijk een stapje verder en betoogde in een ingezonden stuk in NRC Handelsblad dat het regeerakkoord tussentijds opengebroken moest, een zogeheten midterm review, om eerder al het kabinetsbeleid aan te passen en 'maatschappelijke investeringen’ te kunnen doen in onderwijs, zorg en milieu.
Ondertussen bleek ook het kabinet niet stil te zitten. Naar de Volkskrant lekte afgelopen zaterdag een 'vertrouwelijke notitie’ uit van minister Gerrit Zalm van Finan ciën aan zijn collega-bewindslieden. Zalm bleek ook al een plannetje te hebben voor het 'probleem van het begrotingsoverschot’, zoals hij het zelf noemt. Voorspelbaar: alle extra’s naar het aflossen van de staatsschuld.
Maar de drie paarse fractiewoordvoerders Financiën spanden vorige week de kroon. In een bizar gesprek in Vrij Nederland, dat overigens wel een voorbode zou kunnen zijn van wat zich de komende maanden in de Tweede Kamer gaat afspelen, werden nieuwe 'prioriteiten’ gesteld. Veel zorg, veel onderwijs. Beetje infrastructuur, beetje milieu. U roept, wij draaien. De paarse succesmachine draait voor het oog weer op volle toeren: een begrotingsoverschot, sinds 1974 niet meer vertoond! En dat zal de burger merken.
TOCH HEEFT HET veel van een schertsvertoning. Zoals vaker in Den Haag lijkt bovendien door weinigen opgemerkt dat de geschiedenis zich wel erg evident herhaalt. Want, werd precies één jaar en één maand geleden, tijdens het debat over de regeringsverklaring van Paars II, niet ook gedebatteerd over een mogelijk begrotingsevenwicht of zelfs een overschot? Ad Melkert en Hans Dijkstal konden toen bij hun beider eerste grote optreden als fractievoorzitter niet rekenen op al te veel sympathie: beetje prematuur, zo'n discussie - en dan vooral met de economische crises in Azië en Zuid-Amerika in het vooruitzicht. Overigens had Ad Melkert toen wel iets goed te maken nadat het hem bij de onderhandelingen voor het regeerakkoord niet gelukt was van VVD en D66 meer geld vrij te krijgen voor 'nieuw beleid’. Meevallers zouden net als bij Paars I, ondanks gunstiger vooruitzichten, worden besteed aan afbouw van het financieringstekort en aan lastenverlichting.
Nu wordt dezelfde discussie gevoerd, en diewordt sinds een paar weken opeens niet meer prematuur bevonden. Zelfs premier Kok die nog maar kortgeleden categorisch weigerde het woord 'begrotingsoverschot’ in de mond te nemen, kan er niet meer omheen. Al moet gezegd dat hij voorzichtiger is dan de Kamerleden. 'We kunnen er wel verschrikkelijk wijsgerig over doen, maar veel zekerheid hebben we niet’, zei hij afgelopen maandag in zijn persconferentie ter duiding van de troonrede. 'Het is koffiedik kijken van de eerste orde.’ De premier gaf aan nog steeds gelukkig te zijn met het 'behoedzame groeiscenario’. Kok: 'Het is beter wanneer het weer eens meevalt, dan dat later blijkt dat je te hoog in de boom bent gaan zitten.’
Maar juist in dat behoedzame groeiscenario ligt voor de oppositie het grootste probleem, nog steeds. Door het beroemde en beruchte begrotingskader van Gerrit Zalm is precies vastgelegd wat met de meevallers moet gebeuren: voor de ene helft naar het financieringstekort en voor de andere helft naar lastenverlichting. Als aan die regels wordt vastgehouden - en waarom zou dat niet gebeuren - dan kan het nog wel even duren voordat het begrotingsevenwicht er is en voordat de sympathieke plannetjes van D66 en PvdA uitgevoerd kunnen worden. GroenLinks’ financieel woordvoerder Kees Vendrik becijferde dat op het moment van een begrotingsoverschot, op zijn vroegst in 2002, al een traject is afgelegd van in totaal zo'n dertien à veertien miljard aan lastenverlichting. Wat had met dat geld allemaal niet gedaan kunnen worden? Voor 'de burger’ hoeft die lastenverlichting namelijk helemaal niet. Het ene na het andere opinieonderzoek wijst uit dat hij best tevreden is met het huidige (netto) inkomen.
En hoeveel bezuinigingen zijn we na die veertien miljard niet verder? Het 'surrealistische begrotingsbeleid van Gerrit Zalm’ - daardoor loopt de boel de komende drie jaar volgens Vendrik 'nog verder in de soep’.
EVEN TERUG NAAR de huidige discussie. Wat moeten we eigenlijk met zo'n begrotingsoverschot? Is het, om in Haags jargon te blijven, wel wenselijk?
Vendrik: 'In ieder geval is het op dit moment voeren van een dergelijke discussie niet wenselijk. Maar verder valt of staat alles bij het kiezen van een goed begrotingskader. Zalm heeft gekozen voor dat behoedzame scenario waarbij je kiest voor het creëren van volstrekte mist over de werkelijke stand van uitgaven en de werke lijke stand van inkomsten. Naarmate de realiteit (een grotere groei - pv) in de tijd verder af komt te liggen van het beginpunt van het geschetste scenario, wordt de onduidelijkheid alleen maar groter. Dit jaar geeft de discussie al meer onhelderheid dan vorig jaar en volgend jaar zal het nóg meer onhelderheid geven.
Als je de begrotingssystematiek van Gerrit Zalm en alle regels die daar bij horen loslaat op de cijfers van dit moment, betekent dat dat er met veel pijn en moeite in 2002 een begrotingsevenwicht is. Dan moet het wel enorm goed blijven gaan met de economie en dan rollen de miljarden aan lastenverlichting over mekaar heen.’
Geen begrotingsoverschot-verlanglijstjes van GroenLinks dus. Ook niet van Jan Marijnissen, fractievoorzitter en financieel woordvoerder van de SP. 'Nu ja, geen nieuwe verlanglijstjes. Ik heb nog steeds hetzelfde lijstje van een paar jaar geleden. Laten we daar eerst maar eens wat mee doen.’
De huidige discussie is een 'afleidingsmanoeuvre’, zegt Marijnissen, van vooral de Partij van de Arbeid. 'Wat Melkert doet is voor een dubbeltje op de eerste rang zitten. Hij trekt op dit moment geen cent extra uit voor zorg, armoedebestrijding en onderwijs, maar blijft maar zeggen dat het eraan komt. Als… Als we een begrotingsoverschot hebben, dan… Hij blijft verwijzen naar de toekomst. Het is als een hond voor een hondenkar: de man die op de bok zit blijft de worst maar voor de neus van de hond houden en de hond blijft die worst maar achternalopen. Ondertussen wel die man op de kar meetrekkend.’
En de kar meetrekkend tot aan de volgende verkiezingen. Marijnissen: 'Ja, dat is niet uitgesloten. Dit lijkt hetzelfde scenario als we de vorige periode van Paars gezien hebben: vier jaar hakken, hakken, hakken en het laatste jaar voor de verkiezingen geef je snel wat cadeautjes weg.’
Vendrik: 'In 2002 kunnen ze naar de kiezer toe met een nieuw belastingplan en een historisch laag financieringstekort en met veel meer nog dan de vijf miljard aan lastenverlichting. Waarschijnlijk kunnen ze dan óók nog een half miljardje inzetten voor zorg en onderwijs. Terwijl daar net zo goed nú geld naartoe zou kunnen.’
DE HUIDIGE DISCUSSIE zegt volgens Marijnissen veel over de 'blinde vlek’ die Melkert en De Graaf zouden hebben. 'Het zijn immers allemaal uitspraken die niets kosten, want eerst moet dat begrotingsevenwicht bereikt worden. Waar de discussie nu over gaat, is wat er moet met de laatste meevaller van één miljard. In het regeerakkoord is geregeld dat dat naar lastenverlichting gaat, maar waarom stop je dat niet direct in het verder verlagen van het financieringstekort? Melkert en De Graaf ontberen de moed om te zeggen dat als die perspectieven zo goed zijn, we het geld gewoon zouden kunnen gebruiken voor de oplossing van acute problemen. In de zorg bijvoorbeeld. Als ze er dan toch zo van overtuigd zijn dat de bomen voor altijd de hemel in groeien, waarom dan niet geanticipeerd op dat begrotingsevenwicht en gezegd: die één miljard lastenverlichting doen we eens een keertje niet.’
Vendrik: 'In hoofdzaak is die scenariokeus gewoon een kwestie van timing. Op bange momenten denk ik zelfs dat PvdA en D66 het begrotingsbeleid van Gerrit Zalm gewoon niet in de gaten hebben en niet inzien dat er nu al geld op de plank ligt. De verwachte uitgaven voor sociale zekerheid bijvoorbeeld blijven in 2000 1,4 miljard achter bij wat ze zouden mogen zijn volgens de hekjes van Zalm die rond groe pen van uitgaven staan. Die 1,4 miljard wordt niet benut omdat Zalm zegt dat het een incidentele meevaller is. Maar dat is het niet: het is een structurele meevaller van 1,4 miljard. Dat proces gaat zich herhalen in 2001 en 2002. En wat gebeurt er met al die meevallers? Die gaan óók ten gunste van het financieringstekort. Langs twee wegen wordt dit zo tot nul teruggebracht. Ondertussen heb je dan een kans gemist om uitgaven voor zorg en onderwijs wat te verhogen - dat geld is er en als je het niet gebruikt, wordt het afgeboekt van het financieringstekort. Bovendien geef je bakken met geld uit aan lastenverlichting op een moment dat de economie toch al over haar toeren draait. Dat is wel wat merkwaardig.’
EN DAT IS NOG altijd een punt van discussie. De 'Nieuwe Economie’ die een eind van de conjunctuurbewegingen voorziet (zie ook De Groene van 15 september) kent in de politiek tot dusver alleen D66-leider Thom de Graaf als volgeling. En een begrotingsoverschot in 2002 is er alleen maar als de economie nog even fors blijft groeien. En dat is natuurlijk nog maar de vraag. Voorlopig rekenen Partij van de Arbeid en D66 zich rijk. Op termijn, wel te verstaan. Tijdverspilling.
Marijnissen: 'Al dat gratuite gezwets. Daar zijn ook vorig jaar in de Kamer twee volle dagen aan verloren gegaan.’