Nog nooit zag ik zo veel gele veertjes. Ze dwarrelen langs mijn schouders, blijven hangen in mijn haar. Ik voel de prikkelige puntjes in mijn handpalmen. Ze zijn klein en donzig. Ze zijn overal. Ik doe echt mijn best, ik voel ze, ik zie ze. Terwijl ik in een vol café mijn ogen stijf dichtknijp en een relaxte houding probeer aan te nemen, vraag ik het universum om mij er één te sturen.

Wat voor soort geel zijn ze, vraagt coach Charlotte Meijvis. Boter, zeg ik. Botergeel.

Dan doe ik mijn ogen open. Zoals ze mij net door een visualisatie heeft geholpen, doet Meijvis dat ook met haar klanten. Ze verkoopt ze ook, zelf ingesproken, bijvoorbeeld over loslaten. Ik moet de veer wel blijven manifesteren de komende dagen, zegt Meijvis, anders werkt het niet. Voor haar is manifesteren meer dan hopen, zegt ze. Ze gelooft er heilig in.

Manifesteren is in het kort een vorm van wensdenken. Je zendt een bepaalde wens of intentie het universum in, volgt stappen en krijgt vervolgens wat je wil. Een groter huis bijvoorbeeld, meer geld, een gelukkiger leven, een gele veer. In gradaties van spiritualiteit geloven zij die het doen dat er een universum of god is die met ons meekijkt, dat er energiegolven en trillingen zijn die ons beïnvloeden of simpelweg dat positief denken en dingen voor je zien je dichter bij je doelen brengt.

Je hebt invloed op je gemoedstoestand en daarmee op je lot. Dat zijn de basisideeën die door de hele geschiedenis van de westerse filosofie zijn verweven. In 2006 werden ze in de vorm van zelfhulp gegoten, toen kwam de documentaire The Secret uit en in hetzelfde jaar het boek The Law of Attraction. Beide stellen dat je je eigen leven kunt creëren door te manifesteren en je gedroomde toekomst voor je te zien. Dat gaat best ver. In The Secret wordt het voorbeeld gegeven van een bijziende man die manifesteerde dat hij helemaal geen leesbril nodig had en plots kon hij prima zien. Het idee kon rekenen op flink wat kritiek, met name vanuit de psychologie.

Nu is manifesteren terug. Het is een modewoord en internettrend, waarbij het simpelweg betekent dat je iets laat gebeuren. (‘Hé, jij ook hier? Ik hoopte al dat je zou komen. Ik heb je gemanifesteerd!’) Maar het wordt ook door coaches aangeboden als manier om met jezelf aan de slag te gaan. Influencers verwijzen naar de wet van aantrekking om hun geluk te verklaren. Of het nou gaat om je financiële huishouding of je persoonlijke welzijn – je moet je verantwoordelijkheid nemen en die vervolgens overdragen aan het universum.

Je kunt het lezen als een neoliberale, narcistische, materialistische en individualistische koortsdroom. Je kunt het ook zien als gewoon een reclamepraatje of je juist voorstellen dat het voor sommigen een valide manier is om met de ongemakken van deze tijd om te gaan. Je kunt zeggen: er zijn mensen die geloven dat er meer is tussen hemel en aarde en dat respecteer ik.

Bovenal moet je je afvragen of het wel ethisch is om te verkondigen dat je van alles over jezelf kunt afroepen en dat er een overvloed ligt te wachten op eenieder die het universum daarom vraagt, wetende hoeveel armoede, ziekte, oorlog en ongeluk er op de wereld is. Wetende, bovendien, dat er mensen zijn in financiële of psychische nood die op wachtlijsten staan, die bij gebrek aan andere bijstand dure zelfhulpcursussen kopen waarvan het nut niet is bewezen.

Manifesteren is een antwoord op een van de grote tegenstrijdigheden van onze tijd. We leven in een maatschappij die de eigen verantwoordelijkheid als groot goed beschouwt, waarin je niet vanzelfsprekend kunt rekenen op steun van een gemeenschap of de overheid. Anderzijds ben je overgeleverd aan grote krachten waarover je geen controle hebt – heel hard werken loont steeds minder voor steeds meer mensen. En als het niet loont, als we er moe van worden en ongelukkig en we krijgen niet wat we willen, ontstaat onbehagen.

Een van de manieren om dat te vullen is met ‘hustle-spiritualisme’, een manier om je eigen welzijn te bewaken binnen een haastige levensstijl die gericht is op zelf produceren en consumeren. Hustle-cultuur eist van mensen dat ze alleen maar bezig zijn met hun eigen doelen, zonder aan het grote goed te denken. Spiritueel materialisme, waarbij spirituele waarden en idealen worden gezien als middel om persoonlijk voordeel te behalen, kan ertoe leiden dat mensen alleen bezig zijn met hun eigen welzijn in plaats van met dat van een gemeenschap.

Het getal elf wordt ook wel het engelengetal genoemd; als je het tegenkomt, is het volgens manifesteerders een teken van het universum om je spiritueel te laten ontwaken. Ik dompel me elf dagen onder.

Dag 1-3

‘Dit is mijn lievelings plantje! Mijn manifestatie plant… Hij heet namelijk money maker. Ze kwamen binnen zonder bloem, maar ik geef ze zoveel liefde (en water) dat ze als een speer gaan. Elk plantje staat voor een ander project. Voor mij zijn dat de reminders voor mijn moneymindset: ik ben het waard om veel geld te verdienen. Ik heb waarde te bieden.’ Dat deelt influencer Sanny Verhoeven, van het blog Sanny zoekt Geluk met bijna honderdduizend Instagram-volgers, deze zomer bij een foto van een plantje in haar tuin. Daarna een foto van haarzelf terwijl ze op blote voeten een radslag maakt, haar witte broekpak licht op in de zon. Er staat ook een affirmatie bij, een spreuk die je dagelijks kunt opzeggen: ‘Ik hou van geld en geld houdt van mij.’ Ze geeft een masterclass over positieve zelfpraat.

Informatie over manifesteren is er genoeg. Sinds dit jaar bestaat in Nederland het tijdschrift Manifestatie Magazine, over het bewust creëren van je eigen realiteit. Oprah Winfrey prijst manifesteren aan op haar website en verkoopt er ook een planner bij waarin je vision boards kunt maken – collages van het leven van je dromen. In de Hema vind ik ook een manifestatieplanner en op de afdeling psychologie van boekhandel Scheltema in Amsterdam is ongeveer één schap gewijd aan manifesteren en de wet van aantrekking.

Manifesteren heeft zijn wortels in verschillende oude filosofieën en religies die geloven in een kracht die de geest en het fysieke universum verbindt, waardoor mensen hun verlangens en doelen kunnen verwezenlijken. In het hindoeïsme wordt geleerd dat je door meditatie en concentratie je geest kunt beheersen en je verlangens verwezenlijken. In joodse en christelijke tradities ligt de nadruk op het vertrouwen op God en het bidden om vervulling van verlangens. Het is de vermenging van die tradities die in de vroege negentiende eeuw in de Verenigde Staten leidde tot de New Thought-beweging, waarin onder meer wordt gesteld dat positief denken en creatief visualiseren een genezende uitwerking zouden hebben op mensen die ziek zijn. Het spiritueel manifesteren van tegenwoordig vloeit daaruit voort, hoewel het door auteurs en coaches op verschillende manieren wordt geïnterpreteerd.

Waar de boeken en blogs het over eens zijn is dat manifesteren bestaat uit drie hoofdelementen: een concreet doel vaststellen, visualiseren en stappen ondernemen. Ik besluit de methode te volgen van Manifesteren kun je leren, een populair boek van manifestatie-expert Willemijn Welten uit 2021 dat inmiddels meer dan twintigduizend keer is verkocht. Welten geeft praktische tips voor praktische wensen, bijvoorbeeld meer pr werven voor je bedrijf. Zelf heeft ze een groter huis gemanifesteerd en inmiddels heeft ze ook een tweede boek, waarin ze dieper ingaat op de spirituele kant.

Voor mijn eigen elf dagen kies ik een praktische wens die lijkt op die van influencer Sanny: meer geld. Nog specifieker, een gezonde verhouding tot geld. Er is geen nood, maar ik probeer al lang meer te sparen en dat lukt me steeds maar niet. Bovendien is geld iets waarover ik veel kan leren – de meeste coaches die ik tegenkom richten zich voornamelijk daarop.

Manifesteren lijkt mij iets heel individueels, gericht op jezelf en je eigen verantwoordelijkheid

Dag 4-5

Na drie dagen manifesteren, dat wil zeggen in de spiegel kijken en zeggen dat ik geld waard ben, proberen niet te denken aan wat ik allemaal wil maar niet kan kopen, redeneren vanuit positiviteit in plaats van angst, ben ik het beu. Ik heb het gevoel dat ik zo diep in mijn eigen navel aan het staren ben dat hij inderdaad op het centrum van het universum begint te lijken.

Volgens enkele blogs lijd ik aan een schaarstemindset, net als mensen die een veel serieuzer chronisch tekort hebben dan ik – aan geld, liefde, tijd. Heb je bijvoorbeeld steeds geld tekort, dan leidt dat tot stress omdat je er de hele tijd over aan het piekeren bent, wat dan weer leidt tot te weinig energie om anders met je geld om te leren gaan.

Manifesteren lukt niet en er is nog iets wat het tegenwerkt: ik heb het te druk. Om het goed te doen moet je dagelijks even een moment vrijmaken, maar er zijn steeds andere dingen die spontaan meer tijd vragen.

Rituelen stabiliseren het leven, schrijft filosoof Byung-Chul Han in zijn boek The Disappearance of Rituals (2020). Tijd heeft volgens hem tegenwoordig geen structuur meer en is als een stroom: het mist vaste punten van stilstand. Rituelen structureren de tijd, maken de tijd als een huis om in te wonen. Terwijl eindeloos consumeren, het opgebruiken van spullen en tijd, ervoor zorgt dat de wereld om je heen steeds verdwijnt, zonder een thuis te worden.

Sinds kort is op TikTok en YouTube een trend die de 5-9 voor de 9-5 heet. Daarin doen jonge mensen in een filmpje voor hoe ze hun ochtenden indelen. De wekker gaat om vijf uur, meestal wordt er gemediteerd of in een dagboek geschreven, gezond eten gemaakt, gesport, een plan voor de dag geschreven en een mooie outfit uitgekozen. En hup door naar werk.

In het boek Grip van schrijver Rick Pastoor wordt soortgelijk agendamanagement gepromoot. Hij schrijft voor hoe je een plan kunt maken voor je jaar, je maand, je week en je dag om zo naar je doelen toe te werken. Zijn collega Ernst-Jan Pfauth maakte een leeg boek dat hij een Dankboek noemt, een plek om elke dag stil te staan bij waar je dankbaar voor bent, zodat je de dagen niet laat wegglippen. Dat klinkt als manifesteren, minus de spiritualiteit.

Elke religieuze oefening is een oefening in aandacht, noteert filosoof Han. Hij haalt het Franse idioom ‘apprendre par coeur’ aan, iets uit je hoofd leren door het steeds te herhalen. Nu we steeds minder aandacht hebben, moeten we weer leren herhalen. Dat stabiliseert je.

Maar wat als de oefening in aandacht alleen maar gericht is op jezelf en je eigen leven? Ik plak een sticker op mijn spiegel, ik zet een dagelijkse manifesteerwekker op mijn telefoon. Ik maak een vision board, schrijf op waar ik dankbaar voor ben en daarna ga ik aan het werk. Het voelt eenzaam en robotisch.

Dag 6-7

In zijn documentaire The Century Of The Self vertelt documentairemaker Adam Curtis het verhaal van Edward Bernays, grondlegger van de propaganda en pr. Hij is het neefje van Sigmund Freud en gebruikte diens theorieën over de psychoanalyse om het onderbewustzijn van het Amerikaanse publiek te manipuleren. Bernays leerde mensen verlangen naar dingen die ze niet nodig hebben en koppelde producten aan imago. Een van zijn bekendste stunts was de verkoop van sigaretten aan vrouwen als ‘Torches of Freedom’ – sigaretten wekten een groter verlangen dan nicotine, namelijk vrijheid.

Voor Adine Faber-Versluis, die het bedrijf Money Mind Academy runt, is vrijheid een van de belangrijkste dingen die geld kan kopen. Met haar bedrijf wil ze een miljoen vrouwen financieel vrij maken. Ze ontwikkelde profielen om de uitgavepatronen van haar klanten te analyseren op basis van de archetypen van psychoanalyticus Carl Jung. Zijn werk wordt vaker aangehaald als het om manifesteren gaat, vooral deze uitspraak: ‘Totdat je het onbewuste bewust maakt, zal het je leven leiden en zul je het het lot noemen.’

‘Het gaat me niet om geld, maar om persoonlijke keuzevrijheid’, zegt Faber-Versluis telefonisch vanuit het Friese Damwâld. ‘Daarin zijn vrouwen achtergesteld. Ik geloof niet in een briefje in een potje stoppen en dat het dan uitkomt. Ongeveer de helft van de vrouwen kan in Nederland niet de eigen broek ophouden. Daardoor blijven ze bijvoorbeeld in relaties of banen waar ze ongelukkig van worden. Het creëert sociale ongelijkheid.’

Je hebt een verantwoordelijkheid, zegt ze. ‘Je kunt keuzes maken die tot een rotsituatie leiden, of juist niet.’ Ze weet dat manifesteren een privilege is, maar denkt toch dat echt iedereen vijf minuten per dag tijd kan maken. ‘Via het bloggen kwam ik een vrouw tegen die in de bijstand zat, maar altijd wist te sparen. Zij kon vooral kijken naar wat ze wel had en zette vervolgens stappen in de goede richting. Ze wist een prioriteit te maken van bedenken wat ze wilde en actie ondernemen.’

Ondernemer en coach Celine Charlotte van ’t Wout verdiende miljoenen met de verhuur van panden en het geven van cursussen. Ze heeft haar succes gemanifesteerd, zegt ze, als je het zo wil noemen. ‘Ik heb me ingebeeld hoe het zou zijn om te leven als rijk persoon. Welke gedachten heb ik nu over geld, hoe zou ik erover denken als ik rijk zou zijn?’ Geld manifesteren staat wat haar betreft niet haaks op spiritualiteit. ‘Geld is letterlijk het ruilmiddel dat we met elkaar hebben afgesproken. Je kunt er ervaringen mee kopen, je koopt veiligheid.’ Manifesteren vindt ze een zweverig woord. ‘Ik zeg: als je ergens op focust dan ga je meer kansen zien. Als je heel hard gelooft dat je tienduizend euro gaat verdienen en je zegt dat elke dag, en je gaat bedenken hoe het zou zijn, dan zie je meer kansen in het dagelijks leven. Daar geloof ik in.’

Volgens Faber-Versluis en Van ’t Wout zorgt manifesteren er bij vrouwen voor dat ze hun lot in eigen handen leren nemen, iets wat lang onmogelijk was. Maar waarom heet het dan niet gewoon doelen stellen? ‘Wat vind je zelf gezelliger klinken?’ vraagt Van ’t Wout. ‘Termen als “het universum” gebruiken we sinds een jaar of acht. Het is gewoon een lekker woord, daarom gebruik ik het in een clickbait-titel bij een podcast. Mijn eigen cursus heet letterlijk ‘Doelen stellen’, maar als jouw doelgroep bestaat uit vrouwen die viben met manifesteren, dan snap ik wel dat je het zo noemt.’

Dag 8-9

Na een dikke week proberen routine in te bouwen en geld aan te trekken is er iets veranderd. Niet alleen heb ik voor mezelf een realistisch spaarplan gemaakt, er zijn zelfs wat extra klussen op mijn pad gekomen. Het positief denken lukt ook steeds beter. Als ik op een drukke ochtend mijn sleutels kwijt ben net op het moment dat ik de metro moet halen, denkt ik eerst: kutsleutels. Daarna: ‘Ik weet dat ik mijn sleutels ga vinden, ik vertrouw erop dat ik de metro haal.’

Voor mijn eigen elf dagen kies ik een praktische wens die lijkt op die van influencer Sanny: meer geld

De boodschap dat je steeds op zoek moet naar jezelf kan leiden tot narcisme en depressiviteit, zegt de Deense zelfhulpcriticus Svend Brinkmann in 2016 in een interview met Trouw. ‘Die boeken zijn een symptoom van een problematische cultuur waarin we proberen te overleven door onszelf op onszelf te richten. Maar een gebrek aan betekenis in je leven vind je niet in jezelf – en al helemaal niet in een snel veranderende samenleving, waarin je wordt geacht voortdurend flexibel te zijn. Dat is gif voor onze mentale gezondheid.’

Verplicht positief denken noemt hij een soort waanzin, zelfhulp een soort religie. ‘Maar er is een belangrijk verschil tussen de twee: in een religie zoeken we de betekenis van het leven buiten onszelf, in de zelfhulpindustrie zoek je die in jezelf. We worden aangesproken alsof we goddelijk zijn en de Waarheid in onszelf kunnen vinden. Dat zie ik als een gevaarlijke manier om jezelf los te weken van sociale verplichtingen naar anderen toe. Religie daarentegen – en ik zeg dit, terwijl ik zelf niet religieus ben – kan je juist verbinden met iets groters, iets buiten jou om.’

Op dag zeven zeg ik tegen coach Charlotte Meijvis, die met mij een gele veer manifesteert, dat ik het schandalig vind dat een rijke influencer doet alsof ze haar geluk zelf heeft aangetrokken. Ze antwoordt: ‘Ik merk dat zij jou triggert en daar zou ik graag met je over verder praten. Haar geluk neemt niets weg van dat van jou, er is genoeg voor iedereen.’

Meijvis werkt als coach en praktijkondersteuner. Per toeval kwam ze een paar jaar geleden op een YouTube-kanaal over manifesteren terecht. Ze had net haar relatie verbroken en haar vaste baan opgezegd. Vanuit een studio in een nieuwe stad begon ze signalen aan het universum te vragen, en die kwamen. ‘Toen ik twijfelde of ik een huis moest kopen, sprak ik met het universum een gele veer af. Op de dag dat ik bij mijn huidige woning ging kijken, lag hij naast mijn fiets.’

Ze gelooft dat manifesteren een gat vult in de psychologie. Coaches hebben meer tijd voor je dan psychologen en geven praktische oefeningen. Bovendien zijn er wachtlijsten in de zorg, terwijl je bij een coach meteen terechtkunt. Mindfulness past ze ook toe als praktijkondersteuner, bij veel coaches miste ze de combinatie van praktische manifestatie met emotieregulatie en mentale gezondheid. ‘Sommige dingen zijn niet wetenschappelijk te onderbouwen. Moet alles altijd onderbouwd zijn? Nee. Er is een spiritueel stuk.’ Ze erkent dat er ook coaches zullen zijn die niet weten wat ze doen, die lucht verkopen. ‘Het is ieders eigen verantwoordelijkheid om te kijken met wie je in zee gaat.’

Dag 10

‘Ik ben helemaal niet enthousiast over manifesteren’, zegt hoogleraar klinische psychologie Pim Cuijpers, die aan de Vrije Universiteit onderzoek doet naar zelfhulp in de psychologie. ‘Ik zie in mijn eigen vak dat veel psychische ellende samenkomt in mensen die het toch al niet goed hebben. En dan komen er opeens andere mensen die zeggen dat je alles kunt krijgen wat je wil als je maar positief denkt.’

Volgens Cuijpers suggereert het dat het aan jezelf ligt wanneer je niet krijgt wat je wil. ‘Dan heb je niet positief genoeg gedacht, wat natuurlijk grote onzin is. Het wordt helemaal erg als er mensen zijn die daar geld aan verdienen. Dat vind ik weinig meer dan beunhazerij.’

Niemand zal ontkennen dat positief denken een goed effect heeft, zegt Cuijpers. Maar als er geen onderzoek naar gedaan is, zoals in het geval van manifesteren, ben je als professional niet goed bezig. ‘In feite verdien je dan geld aan de ellende van anderen zonder dat je weet of het wel wat oplevert voor die mensen.’

Je hebt ook goede zelfhulp, zegt Cuijpers, methodiek die is onderzocht. ‘Als je het uitvoert met een beetje begeleiding, dan werkt het heel goed. Ik heb er onderzoek naar gedaan bij depressie. Zo kun je veel meer mensen helpen met dezelfde capaciteit. Het heeft ontzettend veel potentie om verschil te maken. Maar iets als manifesteren is nergens op gebaseerd.’

Kan het zijn dat manifesteren juist voortkomt uit kansenongelijkheid, omdat het meer vrijheid en geld belooft? Wat je ziet, zegt Cuijpers, is dat mensen heel lang met klachten kampen en dat niks werkt. ‘Die nemen alles op waarvan ze denken dat het kan werken. Dat je daarop inspeelt als coach, dat vind ik echt verwerpelijk. Je biedt mensen hoop zonder dat je de professionele stappen zet om een goed aanbod te bieden.’

De elf dagen zijn voorbij en ik heb nergens een veer gevonden.

Dag 11

‘Dat is toch geweldig’, zegt Willemijn Welten, auteur van Manifesteren kun je leren, als ik haar vertel dat ik na het manifesteren inderdaad een beetje meer inzicht heb in hoe ik met mijn geld omga. ‘Jij hebt een intentie gezet en dat wat je aandacht geeft groeit.’

Ik zeg dat ik het niet kan toeschrijven aan manifesteren, eerder aan leren plannen, en ze glimlacht. ‘Is dat relevant?’

Zij is al in 2015 begonnen vanuit de vraag: wat als ik mijn leven precies zo zou kunnen vormgeven als ik zelf wil? Dat heeft ze gedaan. Ze volgde cursussen bij internationaal bekende coaches zoals Danielle Bernstein, ze schreef twee boeken en ze geeft les.

We zitten in een café in Rotterdam. Dagelijks krijgt ze berichten op Instagram van mensen bij wie manifesteren verschil heeft gemaakt, zegt ze. Volgens haar is er niets ik-gerichts aan, haar intentie is om zo veel mogelijk mensen blij te maken. ‘Mijn intuïtie is dat we worden opgevoed om vanuit angst te leven en vanuit angst doelen te stellen, ik wil mensen uitnodigen vanuit liefde te denken.’

Ik leg haar de paradox voor die me al de hele tijd stoort. Manifesteren lijkt mij iets heel individueels, gericht op jezelf en je eigen verantwoordelijkheid. Tegelijkertijd wordt van je gevraagd je over te geven aan het universum. Ze knikt. ‘Maar voor mij is God of het universum niet iets wat buiten jezelf ligt.’

Ze denkt dat je in samenspel invloed hebt op je lot, maar waarschuwt dat je daar voorzichtig mee moet zijn; voor je het weet geef je de indruk van maakbaarheid. We leven wel nog in een individualistische samenleving, zegt ze, maar we gaan juist richting collectiviteit. ‘Dat is iets wat terugkomt in alle opleidingen die ik heb gedaan, zoals een yoga-opleiding. Er ontstaat meer verbinding met het collectief. Dat je bijdraagt aan het welzijn van anderen.’

Welten ziet manifesteren dezelfde weg afleggen als mediteren: eerst was het zweverig, nu zien meer mensen er de voordelen van in. Eigenlijk wilde ze niet worden geïnterviewd, vertelt ze. Ik vraag of ze bang was dat ik alleen maar kritisch zou zijn. ‘Nee’, zegt ze. ‘Ik hoopte dat je mensen ook nieuwsgierig zou maken.’