Gele haai

Radiouitzending: 24 november om 20.00 uur op Radio 4
Precies drie jaar na de premiere in Frankfurt klonk afgelopen zaterdagmiddag in de Matinee in het Concertgebouw The Yellow Shark van de inmiddels overleden muzikale duizendpoot Frank Zappa. Zappa schreef het werk in 1991 op verzoek van het Duitse Ensemble Modern. Dat was een opmerkelijk feit, aangezien Zappa, die enkele keren met zijn kop tegen de muren van het symfonieorkest was aangelopen, vastbesloten was zich voortaan tot zijn synclavier te beperken, een muziekcomputer die zonder morren de meest ingewikkelde of zelfs onspeelbare partijen weergaf. Maar ja, een ensemble is, zowel wat mentaliteit als technisch kunnen betreft, geen symfonieorkest en gelukkig heeft ook Zappa dat ingezien.

Net zoals de vroegere werken die Zappa voor een klassieke bezetting schreef, kent ook The Yellow Shark zijn zwakke kanten. Van de zes delen die het Ensemble Modern nu speelde (het totaal beslaat negentien nummers) waren er twee in een nogal kunstmatig ‘modern’ jasje van atonale klankvelden gestoken. Met name het grauwe The Girl in the Magnesium Dress - oorspronkelijk voor synclavier geschreven - moet het van zijn ritmische raffinement hebben. Dat geldt ook voor de pianosolo Ruth is Sleeping, waarin de ritmische lagen als een fijn raderwerk in elkaar grijpen, terwijl het geheel zich in sobere, haast kleurloze tinten afspeelt.
Dat is on-zappiaans. Zappa blinkt immers in twee aspecten uit: instrumenteren en het manipuleren van het muzikaal materiaal. Gelukkig voldeden de overige stukken geheel. Dog/Meat, Amnerika, Be Bop Tango en Get Whitey zijn in alle opzichten uitbundig: de kleuren zijn fel en verschieten als toverballen, bepaalde combinaties van instrumenten geven een levendig samenspel, als figuren in een kaleidoscoop vloeit het ene muziekje uit het andere voort en door het voortdurend kantelen van perspectief wordt de luisteraar telkens weer op het verkeerde been gezet.
Met een dergelijke bonte muziek - G-spot-tornado heeft met zijn vele toeters en bellen zelfs de allure van een carnavalsoptocht - staat Zappa eigenlijk met beide benen in de traditie van Ives, die alle conventies aan zijn laars lapte door de meest uiteenlopende straat- en cafemuziekjes tot een wervelend geheel te smeden.
De andere stukken die het Ensemble Modern speelde, sloten prachtig op The Yellow Shark aan. Fishbone en Chant van Rob Zuidam en de pianostudies van Conlon Nancarrow zijn ook ritmisch gestructureerd. In Fishbone is de pulse regelmatig, maar ontwikkelt zich daarboven een grillig en hortend patroon van ritmische motiefjes. Door de kalme en precieze manier waarop dirigent Peter Rundel dit stuk dirigeerde, werden alle details geetaleerd op een manier die ik niet eerder heb gehoord. Waar andere ensembles de energieke en vitale kant van Zuidams muziek plegen te benadrukken, veroorzaakten de moeizaam naast elkaar ploffende noten hier een tragische en schrille ondertoon. In het rustige Chant kwam het spel met dissonantie prachtig tot zijn recht; zoals een schilder zijn verf mengt, zo werden hier 'vreemde’ noten door akkoorden gedruppeld.
De overeenkomst tussen Nancarrows pianola en Zappa’s synclavier is evident: beide apparaten zijn in staat een virtuositeit te produceren die bovenmenselijk is. Met vereende krachten kom je echter een eind en de bewerkingen die pianist Yvar Mikashoff voor ensemble maakte geven het krankzinnige karakter van Nancarrows muziek goed weer.
Met een concert als dit en de videovertoning onlangs van Bill Viola’s film bij Desert van Edgard Varese, probeert de nieuwe programmeur van de Matinee, Andre Hebbelinck, een gevarieerder publiek over de drempel van het Concertgebouw te trekken. Gezien de grote toeloop lijkt hij hier aardig in te slagen.