Gemengde gevoelens

Zo stond, door Beatrix’ rede, dan zelfs de vijftigste 5 mei in het teken van de schaamte. Schaamte van schuldigen en onschuldigen, om wat gedaan of nagelaten was, om onrecht dat machteloos aanschouwd werd of moest worden, of zelfs vanwege overleven waar anderen dat niet konden. Schaamte over verwrongen geschiedbeelden en verdrongen herinneringen, om wat gebeurde en gebeurt en waar ‘we’ niets tegen durven, willen of kunnen doen.

Het is de schaamte die we voelen wanneer we zaken aanschouwen die te erg zijn - en die niet de wolf maar de mens de mens aandoet. De schaamte die Primo Levi zag op de gezichten van de Russische soldaten die Auschwitz binnenkwamen en die hij als overlevende maar al te goed kende, al was het maar door getuige te zijn geweest. ‘Waar de waardigheid van de medemens met voeten wordt getreden, is ook de onze in het geding’, zei de koningin. Het is pijnlijk waar - alleen, het 'met voeten treden’ gebeurt in volcontinubedrijf, zoals we mede dank zij de tv veel beter weten dan onze ouders en grootouders tussen 1914 en 1945. Dus is onze waardigheid permanent in het geding en verdwijnt de schaamte nooit - al dreigt door de combinatie van onrecht en de bekendheid ermee inflatie die leidt tot onverschilligheid. Het simpele feit van leven maakt al medeplichtig.
Verder, wat mij betreft, ook schaamte om veel grote woorden (waaraan ik nu dus ook een alinea toevoeg). Waarmee ik de koninklijke rede overigens niet diskwalificeer. Ieder z'n taak: de cynicus, de hofnar en degeen die nu en dan, zonder dubbele bodem, de preek vol Grote Woorden spreekt die nu eenmaal ook gesproken dient. Een bevrijdingsfeest waarbij niet gerept wordt van vandaag woedende oorlogen hoort niet; anderzijds stijgt het rood me naar de kaken wanneer burgemeester en commissaris hun Joegoslavie-duit in ons zakje doen. Rituelen zijn onmisbaar maar collectieve kalendergebonden schuldbekentenissen maken misselijk. 'Waarom laten “we” dit gebeuren?’ En altijd het gevoel dat spreker met 'we’ 'jullie’ bedoelt, want wie zichzelf beschuldigt ligt al gauw een metertje voor op weg naar de hemel. Weinig verwijzingen naar Ruanda en Burundi trouwens. Uit angst van racisme beschuldigd te worden, in het besef dat Zyklon-B wel technisch verfijnder maar niet beschaafder is dan de machete? Of juist omdat het toch niet om 'ons soort mensen’ zou gaan?
Ik zag door omstandigheden weinig 'oorlogstelevisie’. Wel Kellers indrukwekkende Vrede, godverdomme, vrede. 'Gemengde gevoelens’ lijkt me het motto en daarmee zitten we snel in de buurt van genoemde schaamte. Frappant onbekend archiefmateriaal. In een kinderoptocht na de bevrijding zie je ze 'soldaat en gevangene’ spelen. In een stadionspel speelt men op grote schaal onderdrukking en mishandeling na. Keller was daarover verbijsterd. Maar het oorlogsspel was wellicht een betere verwerking van 'angst en ellende’ dan de bruiloft die wij kinderen in onze straat speelden in mei '45. Als zesjarige met hoge hoed sta ik op de groepsfoto. Schattig. Een helm was niet preferabel geweest. Wel begrijpelijk.