Genadeloze schildpad

VERLYN KLINKENBORG
TIMOTHY’S BOEK
Uit het Engels (Timothy; or, Notes of an Abject Reptile, 2006) vertaald door Arie Storm, Contact, 224 blz., € 16,90

‘Aantekeningen van een Engelse landschildpad’ luidt de ondertitel, al is te betwijfelen of Timothy kon schrijven. Maar praten en denken kan het reptiel als gedrukt. Hij was uit Turkije afkomstig en belandde in 1740 in het dorp Selborne in Hampshire, waar hij nog eens 53 jaar zou leven. Het grote avontuur vindt plaats in 1784, wanneer hij, 81 jaar oud naar hij zelf zegt, ontsnapt uit de tuin van dominee Gilbert White en acht dagen zoek is. Het boek begint ermee en tot op het laatst raakt hij er niet over uitgepraat. Maar wat voor zijn eerste bazin veertig jaar is, is voor hem één dag, hij blijft ‘jong tot het bittere eind’.

De laatste jaren wordt hij steeds filosofischer. Juist dan staat hem nog een identiteitscrisis te wachten. In zijn tuin wordt een andere schildpad geplaatst, een vrouwtje, zo blijkt wanneer zij een ei legt en sterft. Dan ontdekt Timothy dat ook hij een zij is, een vergissing waaraan zijn naam debet is. Tegelijk blijkt daaruit dat zijn tegenspeler, de fysicus-theoloog Gilbert White, ook in werkelijkheid de schrijver van een befaamde Natuurlijke Historie, een fabelachtig observator was van alle levende have in het dorp, maar zijn schildpad nauwelijks kende. Een tijdlang gebruikte hij de schildpad als weerman, omdat Timothy boven de grond kwam als het lente werd en onderdook voor de winter. Zijn eenzaamheid voelt de vrouwloze dominee wel aan, maar in zijn herkomst is hij niet geïnteresseerd. En als Timothy de benen neemt, vraagt hij alleen waarheen hij wilde ontsnappen, niet waaraan.

Het mooie aan het boek is de omkering: de natuuronderzoeker, die voor alles wat leeft de mens als maatstaf heeft – de rest is nutteloze wildernis – wordt op zijn beurt geobserveerd door de schildpad, genadeloos soms, en met hem de hele mensheid. In boeken waarin dieren de hoofdrol spelen is de mens steevast een mislukte speling van de natuur – maar van wie heeft Timothy zijn taal, kunst en wetenschap? Zijn ghostwriter, de Amerikaanse journalist Verlyn Klinkenborg, heeft uiteraard alles van Gilbert White gelezen, en laat ‘het abjecte reptiel’ in diens minutieuze stijl kijken en denken. Op elke pagina verschijnen er wonderlijke zinnen en details, passend bij de wonderen van de natuur, hier in het klein – maar groots. ‘Terwijl ik de aangename pijn van dit bestaan overweeg’, want dieptreurig is Timothy’s lot, voor altijd ontheemd, de enige die van elders komt; oud maar jong van geest toch nog dromend van een wild leven, ‘in een omgeving die geen afbeelding is van de geest van de tuinier’.