‘genoeg is genoeg’

Tien jaar lang is Wim Kok nu leider van de PvdA. In de Amsterdamse Rode Hoed werden zijn sociaal-democratische nieren geproefd door onder anderen Aafke Steenhuis, die onlangs een felle reactie schreef op Koks Den Uyl-lezing. De minster-president: ‘O, die heb ik niet gelezen.’
HET WAS EEN curieus idee, de minister-president die in debat gaat met Aafke Steenhuis. Steenhuis was er zelf ook enigzins verbaasd over. ‘Schrijf ik voor het eerst iets over binnenlandse politiek, moet ik gelijk met Kok in debat.’ Aanleiding voor het gesprek, afgelopen maandagavond in De Rode Hoed, was een artikel van Steenhuis in het blad van het centrum voor Cultuur, religie en politiek. Een artikel waarin zij, vanuit het perspectief van de geëngageerde huisvrouw uit Amsterdam-Noord, beschrijft hoe het beleid van Kok het samenleven, de binding tussen mensen kapot maakt terwijl rivaliteit en commercie overal oprukken.

Steenhuis was jarenlang cultuurredacteur van De Groene Amsterdammer. Binnenlandse politiek interesseerde haar eigenlijk niet zo, omdat ze het gevoel had dat het met Nederland wel goed zou komen. In de tweede helft van de jaren tachtig trok ze zich enigzins terug uit het publieke leven vanwege de opvoeding van de kinderen. Om,‘nu de kinderen niet meer zo klein zijn’ te ontdekken dat het met Nederland helemaal niet goed kwam. Het plaatselijke postkantoor, werd gesloten. Bushaltes zijn veranderd in voorpagina’s van pornobladen, waar Steenhuis’ oppas werd lastiggevallen door een opgegeilde man. Vermeer is in het Mauritshuis, vermeldt het radiospotje, 'samen met de Rabobank’. En terwijl leerkrachten op de basisschool nog hun uiterste best doen om iedereen binnenboord te houden, komen kinderen vanaf de middelbare school in een 'gigantisch vechtsysteem’ terecht. Juist deze bijna triviale waarnemingen maken het artikel intrigerend, en hard.
Steenhuis’ verhaal is een reactie op de Den Uyl-lezing van Kok, die ze 'armoedig’ noemt. 'Wat een gebrek aan diepgang’, schrijft ze. 'Kok wil geen socialistische ideologie meer maar hij wil wel dat mensen idealen en solidariteit koesteren. Waar moeten die idealen en die solidariteit vandaan komen? Die komen toch voort uit een maatschappijopvatting, een wereldbeschouwing, een levenshouding?’ En: 'Als het kapitalisme met zijn vrije markt het enige ideologische systeem is wat we nu hebben in de wereld, dan heb je als sociaal-democraat te proberen dat kapitalisme mondiaal zo leefbaar mogelijk te maken. Door met goede sociale wetten en bescherming te komen en met veel ideeën hoe je de totalitaire, destructieve krachten van de markt kunt humaniseren. Maar er zijn nog nooit zo weinig ideeën geweest. Linkse denkers hoor je bijna niet meer, ze hebben een drukke baan en zijn aangepast en pragmatisch, of ze hebben zich zoals ik een tijd teruggetrokken. Politici, managers, intellectuelen: iedereen wordt in beslag genomen door het dagelijks managen, het zich handhaven in de gegeven orde.’
Kok, zo stelt Steenhuis in haar artikel, heeft te weinig aandacht 'voor die aspecten van het bestaan die het leven waardevol maken: vriendschap, liefde voor mensen en voor de omgeving, hoop op geluk, verlangen naar een rechtvaardiger wereld. Welke inzichten en wijsheid hebben wij verkregen, aan het eind van deze gewelddadige twintigste eeuw? Wat leren wij aan onze kinderen? Het verhaal van Wim Kok is ambtelijk en beperkt. Ik zou willen dat hij en andere linkse politici meer de diepte in durven gaan.’
ZOU STEENHUIS dan eindelijk degene zijn die, juist dank zij haar aan naïviteit grenzende verontwaardiging, de steile Kok uit zijn tent kon lokken? Zou de sociaal-democratische premier, zonder te vervallen in een college over globalisering, concurrentiekracht, Europese eenwording en 'afbreken om te behouden’, kunnen vertellen of hij het zo gewild en bedoeld heeft - al die voorbeelden die Steenhuis noemt?
De Rode Hoed nodigde daartoe behalve Kok en Steenhuis ook Peter Lankhorst uit, die als wethouder in het Amsterdamse stadsdeel Bos en Lommer immers eveneens met kleurrijke praktijkvoorbeelden zou kunnen komen. Maar Kok had geen zin in deze confrontatie. Hij wilde pas naar De Rode Hoed komen als er nog twee mannen bij kwamen: de oud-politici Wim Meijer (nu topman van de Rabobank) en Marcel van Dam. Naar de motieven valt slechts te raden. Aanstaande zondag zou in De Balie in Amsterdam een debat plaatsvinden tussen minister Melkert en de Belgische socialistenleider Tobback, over de verzorgingsstaat. Melkert zei af, omdat hij bang is dat Tobback veel socialer overkomt dan hij. Hij wil liever met Bolkestein in debat, zo liet hij De Balie weten.
Hoe het ook zij, Kok kreeg zijn zin. En zo werd het maandagavond nauwelijks meer dan het bekende pingpongspel tussen heren die elkaar links en rechts passeren. 'Waarom grijpt Kok zo'n kans niet aan om werkelijk van gedachten te wisselen over hoe het verder moet?’ vroeg een toeschouwer zich na afloop teleurgesteld af. Misschien is dat te veel gevraagd, in een zaal die voor de helft gevuld is met journalisten en andere insiders uit het Haagse circuit, klaar om de premier te bespringen zodra deze een millimeter zou afwijken van het geijkte stramien. 'Kok voor een energieheffing’, zo meldde het nieuws van die avond. En misschien was dat inderdaad de kleine verschuiving die deze maandagavond zichtbaar werd. Voor het eerst sprak de premier enigzins bevlogen over ecologische grenzen.
Het is dit jaar tien jaar geleden dat Kok het PvdA-leiderschap van Den Uyl overnam. Gespreksleider Jan Tromp: 'Voelt u zich nog vaak onzeker’?
Kok: 'Meer dan ik laat blijken.’
Tromp: 'Hoe sterk zijn de partij en het land veranderd in die tien jaar?’
Kok: 'De partij is niet veranderd wat betreft z'n wortels, de kern van de idealen waar we voor staan. De partij is wel veranderd in de wijze waarop dat z'n vertaling krijgt in keuzes. En dat verschil is nog groter door de overgang van langjarige oppositie naar regeringsverantwoordelijkheid.’
Tromp: 'Den Uyl is negen jaar geleden gestorven. Veronderstel dat hij terug zou keren op aarde, op het Binnenhof. Denkt u niet dat hij zich kapot zou schrikken?’
Kok: 'Dat zou heel goed kunnen zijn. Maar ik ben de laatste om op dat thema te improviseren, het is te persoonlijk.’
Tromp: 'Vindt u dat de boel nog wel bij elkaar wordt gehouden door u?’
Kok: 'volgens menigeen stellig onvoldoende, maar als ik de Nederlandse samenleving afzet tegen de buurlanden zou ik niet willen stellen dat de versplintering zich in Nederland sterker voltrekt dan elders. We zien wel een samenleving met in toenemende mate twee gezichten, wat dat betreft is er zeker reden voor kritiek.’
Steenhuis: 'Ik waardeer het heel erg dat we in een land leven waarin de minister-president wil praten met mensen die hem kritiseren. Ik hoop dat we vanavond geen stekelig debat voeren maar een echt gesprek. Vorige week maakte ik met mijn man en kinderen een fietstocht naar Texel. Ik zag de bloesems, de vogels, en de rijkdom, de jachthavens. Alle mensen zijn hun huizen aan het verven of zijn in hun thuis bezig. Het lijkt of ze, nu de christelijke hemel en de socialistische utopie er niet meer zijn, van hun eigen gedoetje een paradijsje maken.’
Steenhuis verhaalt over het treinstation dat om acht uur ’s avonds gesloten was, over de conducteur die, gevraagd naar zijn mening daarover, met een computertje aan kwam zetten met de tekst 'Het is verboden met de media te praten’, over het schoolgeld van 16- en 17-jarigen dat inmiddels zo hoog is dat arbeidersgezinnen het niet meer kunnen betalen. 'Herman Vuijsje stelt in een recent boek dat de overheid zich gedraagt als bij een hotelbrand. Alles wordt uit het raam gesmeten, de markt op, en je moet maar afwachten hoe veel er kapot valt, hoeveel er in verkeerde handen terecht komt. Bij de giro-afschrijvingen krijg je tegenwoordig reklame voor MacDonald’s.’ Mensen zijn gedwongen zich schizofreen te gedragen, vindt Steenhuis. 'Ze worden geacht verkwistend te zijn, veel geld uit te geven, te consumeren, steeds meer te produceren. Maar tegelijkertijd moeten ze zuinig zijn, want over enige decennia zijn de belangrijkste grondstoffen op. Om uit die paradoxale situatie te komen is veel creativiteit nodig. Ik denk dat we daarvoor heel wat kunnen hebben aan de oude linkse denkers, als je hun ideeën toespitst op deze tijd. En ik vind, meneer Kok, dat u, dat de PvdA, dat nadenken mee moet organiseren.’
Jan Tromp: 'De commercie dringt binnen in het publieke domein, de gezondheidszorg, de omroep. Zo'n voetbalnet bijvoorbeeld, is dat niet de bijl aan de wortel van het publieke bestel?’
Kok: 'Dat hoeft niet. Ik zou hopen dat dat niet het geval is.’
Tromp: 'Ik denk dat Den Uyl dan zou zeggen: hier ligt een taak voor de overheid.’
Marcel van Dam: 'Wat de overheid niet kan, is de wereld veranderen. Toen Aafke Steenhuis haar verhaal hield dacht ik: je moet opppassen dat je de regering niet verwijt dat de samenleving verandert.’
Steenhuis: 'De besluiten om de posterijen en de spoorwegen te privatiseren, en de gezondheidszorg, dat zijn politieke besluiten.’
Van Dam: 'Ik ben het meer met je eens dan je denkt. Mijn verwijt aan dit kabinet is dat het lijdzaam is, dat het geen piketpalen durft te slaan: tot hier en niet verder. De privatisering is meer een geloof geworden dan een zakelijke analyse.’
Wim Meijer pleit, zoals hij die avond vaker zal doen, voor 'zelforganisatie’ van burgers. 'De vraag is of het primair een taak is van de overheid of van de maatschappij zelf om om de tegenbeweging te organiseren.’
Van Dam: 'Maar dan moeten ze wel in staat zijn om dat te beoordelen. Een patiënt weet niet of hij een bepaald medicijn echt nodig heeft, of dat hij het krijgt omdat de producent zo'n goede marketing had.’
Meijer: 'Maar patiëntenorganisaties en consumentenorganisaties kunnen dat waarschijnlijk wel.’
Volgt een debatje over de privatiseringen in de gezondheidszorg. Steenhuis: 'Ik denk dat diensten als de thuiszorg er niet zijn om winst te maken.’
Kok heeft het liever over andere voorbeelden. 'Ik zie juist een zekere vermaatschappelijking van de gezondheidszorg. Mevrouw Borst is aan het onderzoeken of je specialisten in ziekenhuizen weer in loondienst kunt krijgen.’
Tromp: 'Er ontstaan particuliere klinieken waar alleen mensen met hoge inkomens terecht kunnen, dat gebeurt onder uw bewind.’
Kok: 'Dat vind ik geen heilzame ontwikkeling. En het kabinet is er ook vierkant op tegen als werknemers bij medische behandelingen voorrang krijgen boven mensen met een uitkering.’
Tromp: 'U bent er tegen maar het gebeurt toch.’
Kok: 'Maar veel beperkter dan wanneer we het werkelijk de ruimte zouden geven.’
EN ZO PASSEERT alles even de revue. De privatisering van het openbaar vervoer (Kok: 'In Zuid-Limburg, waar het busvervoer in particuliere handen is, blijkt het klantvriendelijk, en het personeel is positief’), de overheid die zich terugtrekt uit de volkshuisvesting (Kok: 'Op de individuele huursubsidie is niet bezuinigd, die is sinds het aantreden van dit kabinet toegenomen.’).
Meijer: 'Alles wat de overheid niet per se zelf hoeft te doen, moet terug naar de markt of het zelfbeheer, en dan denk ik aan het onderwijs en de gezondheidszorg. Een kwalitatief sterke overheid betekent een selectieve overheid.’
Tromp: 'Dat lijkt me een echt Kok-verhaal.’
Meijer: 'Nou, wat is daar mis aan?’
Lankhorst: 'Wat de overheid eenmaal weggeeft, krijgt ze nooit meer terug. Daarom moet je heel goed nadenken over wat je weggeeft.’
Hoe aardig was het geweest als Thijs Wöltgens hier had gezeten, of Paul Kalma, die zich beiden - de ene in het pamflet De neezeggers, de ander in De wonderbaarlijke terugkeer van de solidariteit, onlangs hevig keerden tegen het marktdenken en vrezen voor de teloorgang van de sociaal-democratie. Maar dat wilde Kok niet.
Van Dam: 'Voor steeds meer dingen die vroeger gratis waren, moet je gaan betalen. In Amerika kun je alleen maar naar een wedstrijd kijken op televisie als je eerst een muntje in een apparaat stopt. En de ervaring leert dat alle rottigheid uit Amerika hier naar verloop van tijd ook komt. Ik denk dat een vooraanstaand iemand in Nederland, de sociaal-democratische minister-president bijvoorbeeld, eens moet zeggen: “Dit is een ontwikkeling die ik verafschuw, we moeten die weg niet op.” Wim, daar zou je je eens op moeten profileren.’
Kok: 'Wat Marcel daar schildert houdt mij erg bezig, echt. Maar je kunt wel zeggen: die kant moeten wij niet op, maar de vraag is in hoeverre je dat waar kunt maken, als het kleine Nederland in het grote Europa.’
Van Dam: 'Zelfs als je het niet kunt tegenhouden, zou ik het waarderen als iemand zei: tot hier en niet verder.’
Steenhuis: 'Als de vaste boekenprijs wordt losgelaten en de Ako-winkels willen nog slechts driehonderd titels verkopen, kunnen schrijvers zoals ik niet meer publiceren.’
Kok: 'Ik hoor hier steeds de term “marktgericht denken”. Ik vind aan marktgericht denken niets verkeerds. Marktgericht denken brengt in vrijwel iedere samenleving op deze planeet heel veel goeds voort. En de weinige samenlevingen die tot vijf, zes jaar geleden dachten dat men zonder marktgericht denken kon, hebben intussen anders geleerd.’ Maar dan komt het. 'Maar we moeten ons wel de vraag stellen of de commercialisering niet te ver is gegaan, en hoe we dat weer binnen aanvaardbare grenzen kunnen terugdringen. Dan sluit ik ook aan bij de stroming die vanuit de ecologie zegt: we moeten eens een keer ophouden met dat streven naar meer, genoeg is genoeg. Natuurlijk, groei is van belang, maar op een sociale en ecologisch verantwoorde manier. Die grenzen opnieuw met elkaar formuleren, dat acht ik ook mijn taak. Daarin zou de sociaal-democratie de komende jaren zijn piketpalen moeten slaan. Dat is een prioriteit die al het materiële overstijgt.’
Van Dam: 'Maar laat dat eens wat vaker merken!’
Kok: 'Dat zogenaamde vooruitgangsgeloof is langzamerhand in strijd met wat echt telt.’
Steenhuis: 'Wat telt echt?’
De gespreksleider geeft met zijn hand een klap door de lucht: bek houden.
Peter Lankhorst: 'Ik ben het erg eens met Kok, maar ik ben benieuwd welke voorbeelden hij noemt als het gaat om kwalitatieve, duurzame groei. Ik hoop niet dat u dan aankomt met de Betuwelijn, Schiphol of de Hogesnelheidslijn.’
Maar dat komt Kok wel. De minister-president: 'De ondertunneling van de HSL is een goede oplossing voor dat dilemma. Ik denk dat de infrastructuur in dit land in de toekomst meer en meer ondergronds zal gaan, want bovengronds kunnen we geen kant meer op. U merkt daar misschien weinig van, maar wij zitten als kabinet midden in een fase van nadenken hoe Nederland er eigenlijk over vijftien of twintig jaar bij moet liggen.’
WIM MEIJER wil het graag nog even over iets anders hebben. Dat minimumloon, kan dat nou niet eens omlaag, en het algemeen verbindend verklaren van cao’s, is dat langzamerhand niet erg achterhaald? Kok gaat er eens goed voor zitten. Zeker, de arbeidsparticipatie is in Nederland lager dan in andere landen, maar Melkertbanen… bestaansminimum…. fatsoenlijk land… lastenverlichting… De PvdA staat pal voor het minimumloon!
De boodschap van de avond is duidelijk: er mogen mensen zijn die de PvdA en in het bijzonder Wim Kok niet links genoeg vinden, maar weet wel dat Kok ook onder vuur ligt van rechtse critici. En zie eens hoe krachtig de PvdA-leider zich daartegen te weer stelt!
Steenhuis mag de laatste vraag stellen. 'U zei in het begin dat u, als u het over mocht doen, een paar dingen anders zou doen. Wat? En u had het over “Wat echt telt”, welke dingen zijn dat voor u?’
Kok: 'Wat echt telt is de kwaliteit van het leven. De samenleving heeft trekken van schijnwelvaart, niet alleen door de commercie maar ook doordat mensen zelf zo in elkaar zitten. Hoe kunnen we aandacht vragen voor geestelijke en immateriële waarden, en voor de ecologische eindigheid. En als u vraagt wat ik anders of beter had kunnen doen: ik ben tot de conclusie gekomen dat je beter te weinig kunt beloven dan te veel. Ik denk dat we in het verleden soms te veel beloofd hebben.’
Wat vond Kok nou eigenlijk van Steenhuis’ reactie op zijn Den Uyl-lezing? Die vormde immers de aanleiding voor dit debat. Kok: 'Die heb ik niet gelezen.’
Terwijl Kok nog even napraat in de Rode Hoed, zegt de PvdA-ideoloog en politicoloog Bart Tromp in Den Haag Vandaag dat Wim Kok maar beter geen lijsttrekker kan worden bij de volgende verkiezingen. Zijn populariteit als premier heeft Kok vooral te danken aan de achterban van D66 en VVD - van zijn eigen PvdA-achterban raakt hij steeds verder vervreemd en de PvdA loopt onder zijn leiding verder leeg, aldus Bart Tromp.