WikiLeaks en het doel dat de middelen heiligt

Gerechtvaardigde geheimen bestaan niet

WikiLeaks dreigt ten onder te gaan aan de roekeloosheid en rancune van oprichter Julian Assange. Klokkenluiders laten de website steeds vaker links liggen.

Medium 261011wikilleakscl

Alsof de Koude Oorlog nog volop woedt. WikiLeaks en Julian Assange zouden marionetten zijn van een buitenlandse mogendheid. Loopjongens van Rusland, useful idiots van Poetin, die erop uit is Clintons tocht naar het Witte Huis te dwarsbomen. Dat soort beschuldigingen klonken uit ‘kamp Hillary’ nadat de klokkenluiderswebsite eind vorige maand gelekte e-mails van de Democratische Partij naar buiten had gebracht. De onthullingen kostten partijvoorzitter Debbie Wasserman Schultz de kop. Uit de interne communicatie bleek dat de voorzitter, die geacht wordt onpartijdig te zijn, geen enkele moeite deed om haar voorkeur voor Hillary Clinton te verbergen. Het gerommel bij de Democraten was een kolfje naar de hand van Donald Trump.

De aantijgingen van de Clinton-campagne zijn niet zonder onderbouwing: in het computersysteem van de Democratische Partij waren sporen aangetroffen van Russische hackers die directe banden zouden hebben met de officiële inlichtingendiensten in Moskou. En Poetin, zo is algemeen bekend, zaait graag chaos bij geopolitieke rivalen. Collaboreert Assange hier willens en wetens met hackers die een politieke agenda nastreven? Of doet WikiLeaks simpelweg wat ze altijd doet: zonder enig voorbehoud gelekte informatie publiceren?

Het meest recente relletje roept, voor de zoveelste keer in het korte bestaan van de organisatie, vragen op over de werkwijze van WikiLeaks. Natuurlijk: het naar buiten brengen van gevoelige informatie heeft altijd politieke implicaties, anders zouden de onthullingen niet nieuwswaardig zijn. Maar mengt WikiLeaks zich op deze manier niet bewust in de presidentsrace? Assange had de data al een tijdje in huis: hij kon bepalen hoe en wanneer het nieuws naar buiten werd gebracht. Dat dit vlak voor de Democratische Conventie gebeurde lijkt geen toeval. En de WikiLeaks-leider liet weten dat hij zijn kruit nog niet verschoten heeft: ergens in de komende weken volgen nieuwe onthullingen die Clinton pijn kunnen doen.

Dat Assange Clinton verafschuwt is geen geheim. In een interview met de Britse tv-zender itv bekende hij liever Trump als president te zien, omdat die tenminste nog onvoorspelbaar is. Alles beter dan crooked Hillary: liever een totale ineenstorting dan de bestendiging van de verrotte status-quo. Hoewel de witharige Australiër openlijk volhoudt dat hij leiding geeft aan een neutrale klokkenluiderssite die alles online gooit wat er binnenkomt, ongeacht politieke motivatie, zal het hem heimelijk plezier doen zijn vijand te schaden. Het was immers Hillary Clinton, destijds minister van Buitenlandse Zaken, die Assange in 2010 brandmerkte als een staatsgevaarlijke crimineel, nadat hij honderdduizenden documenten over de oorlog in Irak (‘The Iraqi War Logs’) en van diplomatieke diensten (‘Diplomatic Cables’) openbaar had gemaakt.

Het platform dat tien jaar geleden begon met ‘radicale transparantie’ als ultiem streven lijkt langzaam te verworden tot een instrument om de persoonlijke vetes van Assange uit te vechten. Alleen al de schijn daarvan kan ervoor zorgen dat WikiLeaks haar eigen missie ondergraaft. WikiLeaks bestaat slechts bij de gratie van haar bronnen. Rechtschapen klokkenluiders zullen in de toekomst wel twee keer nadenken voordat ze geheimen doorspelen aan een organisatie die wordt geleid door een rancuneuze en roekeloze hacker, die zichzelf al vier jaar verschanst in de Ecuadoriaanse ambassade in Londen.

Sinds de oprichting van WikiLeaks is het een terugkerend ritueel: na ieder lek volgt een publiek debat over het doel en de modus operandi van de digitale transparantie-activisten. Hoe spraakmakender de onthullingen, hoe heviger de discussie. Na de publicatie van de War Logs en de Diplomatic Cables, die waren gelekt door soldaat Bradley (nu: Chelsea) Manning, werden de krantenpagina’s overspoeld met analyses en opiniestukken over de rol van de klokkenluiderswebsite en de wenselijkheid van haar ideaal. Is WikiLeaks de redding voor de democratie, of op z’n minst een waardevol middel in de strijd tegen corruptie en machtsmisbruik? Of dient de nobele beginselverklaring slechts als schaamlap voor een stel anarchistische hackers die delicate overheidstaken verstoren en onnodig levens van burgers in gevaar brengen?

De manier waarop de website informatie naar buiten brengt is van meet af aan omstreden. Vertrouwelijke informatie die bij WikiLeaks in de inbox belandt bevat vaak persoonlijke gegevens van onschuldige figuranten, die bij publicatie in de problemen kunnen komen. Om hen te beschermen is enige censuur gewenst. Maar hardliners, waaronder Assange zelf, vinden dat er onder geen beding gerommeld mag worden met het materiaal. Als de echtheid is geverifieerd gaan alle bestanden zonder pardon online, volledig beschikbaar voor iedereen met een internetverbinding. Tegen The New Yorker vertelde Assange in 2010 dat hij een nieuwe standaard wil zetten van ‘wetenschappelijke journalistiek’. Net zoals wetenschappers hun data publiceren zodat collega’s het onderzoek kunnen controleren, moet de ‘ongelijke machtsbalans’ in traditionele media worden weggenomen door lezers toegang te verschaffen tot al het bronmateriaal.

Dat dit tot problematische situaties kan leiden werd onlangs opnieuw duidelijk toen WikiLeaks een bulk e-mailbestanden van de Turkse AK-partij publiceerde. De namen, adressen en telefoonnummers van honderden vrouwen die lid zijn van de partij van president Erdogan kwamen op straat te liggen. De Turks-Amerikaanse activiste Zeynep Tufekci berispte Assange om zijn onbezonnen actie. ‘WikiLeaks brengt vrouwen in Turkije zonder reden in gevaar’, schreef ze in The Huffington Post. Tufekci is zelf een fel criticus van de akp en voorvechter van persvrijheid, maar hekelt de strategie van WikiLeaks: ‘Mensen en groepen met de macht om informatie op het web te publiceren hebben de verantwoordelijkheid zich ethisch te gedragen.’ Assange reageerde op Twitter via de officiële WikiLeaks-account: Tufekci is gewoon een Erdogan-apologeet.

Sympathisanten haken af wanneer ze doorkrijgen dat de grillen van Assange het grote ideaal vertroebelen

Zo is Assange druk bezig steeds meer (potentiële) bondgenoten van zich te vervreemden. Edward Snowden, een man die weet wat het is om risico’s te nemen en persoonlijke offers te brengen om misstanden aan de kaak te stellen, bekritiseerde WikiLeaks om haar ‘vijandigheid tegen zelfs een milde vorm van cureren’. Om dezelfde reden keerde de Duitse hacker Daniël Domscheit-Berg WikiLeaks in 2011 de rug toe. Domscheit-Berg was nagenoeg vanaf het begin betrokken bij de organisatie en fungeerde jarenlang als rechterhand van de grondlegger. WikiLeaks heeft een structureel probleem, verklaarde de Duitser na zijn vertrek in een interview met Der Spiegel: de belofte aan bronnen dat al het materiaal onbewerkt wordt gepubliceerd is onverantwoord. Toen hij dit bij Assange probeerde aan te kaarten, betichtte die hem van hoogverraad en zette Domscheit-Berg op non-actief.

Formeel zijn WikiLeaks en Julian Assange twee aparte entiteiten, maar in de praktijk blijkt dat onderscheid nauwelijks te bestaan. De klokkenluiderswebsite is het geesteskindje van Assange en hij weigert de voogdij te delen. Zowel de speelfilm The Fifth Estate (met Benedict Cumberbatch in de rol van Assange) als de documentaire We Steal Secrets schetst het beeld van een geniale, maar getroebleerde hacker die weigert concessies te doen aan zijn denkbeelden. Gerechtvaardigde geheimen bestaan niet: in de ogen van Assange bestaat er geen wezenlijk verschil tussen een staatsgeheim en een doofpotaffaire. Sympathisanten haken vroeg of laat gedesillusioneerd af wanneer ze doorkrijgen dat de grillen van de megalomane oprichter het grote ideaal van WikiLeaks vertroebelen.

Volgens oud-medewerkers lijdt Assange aan ‘noble cause corruption’: de overtuiging dat een nobel doel bedenkelijke middelen heiligt. De standaard waaraan WikiLeaks anderen zo fanatiek pleegt te houden, is niet van toepassing op de eigen organisatie. Alleen door zichzelf boven de regels te plaatsen, kan Assange zonder gewetenswroeging medewerkers vragen om een geheimhoudingsclausule te ondertekenen en een praatprogramma presenteren op het staatskanaal Russia Today – toch niet bepaald een baken van transparantie.

Het wordt moeilijker voor Assange om zich geloofwaardig op te werpen als martelaar van de waarheid nu zijn anti-amerikanisme en zijn obsessie met persoonlijke vijanden steeds schrijnender aan het licht komen. Hoe onafhankelijk is WikiLeaks nog wanneer ze zich gewillig voor andermans karretje laat spannen? Nog niet zo lang geleden belichaamde WikiLeaks een hoopgevend ideaal: nieuwe technologie in de handen van ethische hackers bood de mogelijkheid om leiders over de hele wereld ter verantwoording te roepen en fraude en corruptie bloot te leggen. Dat ideaal houdt stand, maar het is twijfelachtig of WikiLeaks een overtuigende vaandeldrager is.

Toen Edward Snowden in 2013 de grootschalige surveillanceprogramma’s van de Amerikaanse inlichtingendiensten openbaarde, deed hij dat door de onderzoeksjournalist Glenn Greenwald te benaderen. Samen bedachten ze een strategie en vormden een media-alliantie met The Guardian en The Washington Post om de berg gevoelige informatie op een verantwoorde en tactvolle manier naar buiten te brengen. Op een soortgelijke manier werden eerder dit jaar de Panama Papers onthuld. De anonieme klokkenluider die de gegevens van offshorefirma Mossack Fonseca had ontvreemd zocht geen contact met Assange, maar met een journalist van de Süddeutsche Zeitung. Die schakelde vervolgens het Internationale Consortium voor Onderzoeksjournalistiek in, waarna kranten wereldwijd mankracht vrijmaakten om de 11,5 miljoen vertrouwelijke documenten door te spitten en relevant nieuws naar buiten te brengen.

Julian Assange beschouwt de mainstream-media als zijn vijanden. Bij de publicatie van de War Logs werkte hij nog samen met Der Spiegel, The Guardian en The New York Times, maar dat was direct de laatste keer. De kranten stonden erop de documenten te redigeren voordat ze uitgebreid aandacht besteedden aan de onthullingen. Assange ging aanvankelijk akkoord, maar publiceerde de ongefilterde documenten later doodleuk op zijn eigen website. Toen dezelfde dagbladen die Assange hadden bijgestaan vervolgens kritische stukken plaatsten over WikiLeaks voelde Assange zich verraden. De mainstream-media belandden op zijn almaar uitdijende zwarte lijst.

‘Heeft WikiLeaks de journalistiek voor altijd veranderd?’ vroeg _New York Times-_columnist David Carr zich eind 2010 al af. ‘Wellicht’, schreef hij destijds. ‘Of misschien is het precies andersom.’ WikiLeaks zou volgens Carr hebben geleerd dat het niet effectief is om zomaar documenten op het web te dumpen, maar dat het veel vruchtbaarder is om samen te werken met ervaren journalisten. In retrospect was zijn optimisme te voorbarig: WikiLeaks heeft zichzelf juist steeds verder in een isolement gedrukt. Maar andere klokkenluiders namen de les wel ter harte – precies de reden waarom ze WikiLeaks steeds vaker links laten liggen. Assange blijkt een onbetrouwbare partner wiens roekeloze publicatiemethode afschrikt. Zo dreigt de organisatie die de strijd voor transparantie wereldwijd aanwakkerde zichzelf buitenspel te zetten.

Op de oorspronkelijke vraag van Carr kan wel voorzichtig ‘ja’ worden geantwoord: WikiLeaks heeft een blijvende impact gehad op de journalistiek. Er gaat geen jaar voorbij zonder opzienbarende leaks of papers: voor een computerkraker met een moreel kompas is het makkelijker dan ooit om wantoestanden aan het licht te brengen. In dat opzicht heeft WikiLeaks haar stempel gedrukt. Voordat Bradley Manning de oorlogsdocumenten in 2010 aan Assange aanbod, benaderde hij The Washington Post en The New York Times. Daar kreeg hij nul op het rekest. Pas door tussenkomst van WikiLeaks belandden de War Logs in de pers. Zou een hacker vandaag de dag met vertrouwelijke informatie aankloppen bij een serieuze krant, dan zal hem vermoedelijk niet zo snel de deur worden gewezen. Tenzij het de Russische inlichtingendienst is, allicht.


Beeld: Wiki…Leaks (Paul Zanetti / Cagle)