Zeynep in de door haar broer Ahmet Necdet Çupur gemaakte documentaire Les enfants terribles, Turkije © IDFA

‘Wanneer ze zeggen dat het een jongen is, voel ik me sterk en gesteund. Wanneer ze zeggen dat het een meisje is, storten de muren om mij heen in.’ Samaher Alqadi hoort haar moeder het lied nog zingen, altijd zong haar moeder dat ene lied. ‘Je zei altijd dat bevallen van een meisje een leven lang zorgen betekende’, zegt ze tegen de camera in haar appartement in Caïro, met haar hoogzwangere buik bloot in beeld. ‘Waarom is het leven schenken aan een meisje een levenslange zorg? Waarom moet ik bang zijn van mijn lichaam en het bedekken? Bang zijn van mijn stem, en zachter praten, bang zijn van mijn lach, en die onderdrukken?’

Haar moeder zei altijd: ‘Je kunt je diploma aan de muur in de keuken hangen. De beste plek voor een vrouw is het huis van haar man.’ Nu is haar moeder dood en kijkt Alqadi, zowel de regisseur als de hoofdpersoon van de documentaire As I Want, terug op tien jaar Arabische lente, op tien jaar revolutie. Binnen blijven deed ze in die tijd niet, integendeel, ze nam deel aan tal van demonstraties, tegen de Moslimbroederschap en tegen vrouwenhaat, en gewapend met een camera ging ze discussies op straat niet uit de weg. We zien hoe mannen tegen haar fluisteren dat ze haar tieten willen zien, gewoon in het voorbijgaan, of haar vragen of ze zin heeft in een snelle wip. Vrouwen zijn als diamanten, zegt een willekeurige voorbijganger vol vuur, ze horen in huis.

As I Want is een diep verontrustende documentaire die onder de huid kruipt. Alqadi geeft een beeld van de vrouwenbeweging in Egypte, en de onderlinge solidariteit en de strijdvaardigheid zijn sterk. Ze neemt ons kijkers mee de straten op en we staan daar met haar, tussen de luidkeels zingende massa, verenigd tegen de Moslimbroederschap, zij aan zij tegen geweld. Maar echte hoop is ver te zoeken en de beelden, veelal geschoten in 2013, zijn schokkend. Er zijn de opnames van de vrouw in de menigte op het plein, achteraf gemarkeerd door een rode cirkel. Ze werd door mannen de demonstratie ingesleurd. Ze werd daar bewerkt met messen, die vreselijke wonden opleverden, en gepenetreerd door vieze handen, die lelijke infecties gaven. Maanden later trilden haar handen nog altijd als gevolg van het trauma, niemand kon bij haar in de buurt komen zonder dat ze wilde vluchten.

Alqadi ontploft meerdere malen van frustratie over de staat van het land, en ergens begrijp je haar moeder wel. Het zijn niet alleen de mannen die zich als schoften gedragen. We zien ook hoe jonge meisjes uit zichzelf tegen haar opdreunen dat het vrouwelijk lichaam beschamend is, dat haar stem een schande is. Haar eigen kind, een zoon van een jaar of acht, krijgt de wind van voren als hij haar klachten niet serieus neemt. Ze zit vast in een land en in een systeem, het sociaal-politieke systeem van Egypte, waarin de vrouw gezien wordt als object. Een van de activisten in de documentaire demonstreert dat door een houten stoel in haar kantoor omver te duwen. Hij klettert bruut achterover. Hier, zegt ze, dat is de vrouw.

Wat de vrouw is of zou moeten zijn is op zich een krankzinnig, schandelijk vraagstuk. Toch vormt het de achtergrond van een aantal documentaires dat dit jaar op het idfa draait. En in documentaires die misschien ieder jaar wel op het idfa draaien, omdat het een blijvende, prangende kwestie is die almaar hoger lijkt op te lopen. De vraag komt in As I Want, Makeup Artist en Les enfants terribles voortdurend expliciet ter sprake. Het zijn in deze documentaires altijd vaders, (schoon)moeders en oude tantes die er een eenduidig antwoord op weten te geven. Het zijn dochters en echtgenotes die dat antwoord betwisten. Soms is er een lerares of zijn er broers van wie zij op bijval kunnen rekenen. En steeds is er de camera, die in geen van deze films de rol van vlieg op de muur speelt die zomaar een verhaal registreert. De camera is een stille maar machtige aanwezigheid waar de vrouwen zich door gesterkt voelen en die het bloed onder de nagels vandaan haalt bij de mannen die haar onderdrukken.

‘Wat zeg je daar, lelijkerd? Waarom praat je zo tegenover hen?’ snauwt Gol Mohammad tegen zijn vrouw Mina Salehi, na een brutale opmerking over zijn moeder voor de camera. Het stel leidt een nomadisch bestaan op de vlakten van Iran in de ongelooflijke documentaire Makeup Artist van regisseur Jafar Najafi, die steeds naar de regio terugkeert. In 2019 draaide op het idfa zijn korte documentaire Asho, over een jongetje dat met zijn vader een kudde schapen hoedt en droomt van een leven in Hollywood. De schapen dragen namen van presidenten, acteurs en actrices.

In Makeup Artist is het opnieuw een grote droom die afleidt van een eenvoudig bestaan. Hoewel deze droom, een visagie-opleiding volgen in de stad, veel dichter bij huis ligt, is deze minstens zo onbereikbaar.

Mina en Gol Mohammad in de documentaire Makeup Artist, Iran © IDFA

In de prachtige openingsscène zien we Mina voor een spiegel terwijl ze zichzelf opmaakt. Naast de spiegel staat een grote foto van haar man, een herder met een kalasjnikov op het gras tussen de klaprozen die nors in de camera kijkt. Doosjes van L’Oréal, lippenstiften, potjes en tubes staan pontificaal voor de foto opgesteld. Mina voelt zich erin geluisd: voordat ze trouwde beloofde hij haar dat hij elke maand een lam zou verkopen zodat zij haar make-up kon betalen en dat zij de opleiding tot visagiste zou mogen volgen. Na de huwelijksvoltrekking draaide hij als een blad aan een boom. De vrouw moet thuis zijn om voor de kinderen te zorgen, vindt hij. ‘Het is onze traditie’, vindt ook zijn moeder. ‘Heb ik zoveel gestudeerd om voor de koeien te zorgen?’ is Mina’s antwoord. Ze beklaagt zich tegenover de camera en houdt niet op met zeuren tegen haar man en schoonmoeder. Ze is vastberaden om haar droom te verwezenlijken en bereid om er alles voor op te geven, inclusief hem en hun zoontje met zijn blonde krullen.

De spanning loopt op in Makeup Artist, te meer omdat Gol Mohammad niet echt de kwaadste lijkt en je je als kijker afvraagt hoe serieus Mina werkelijk in haar missie is. Maar de traditie blijkt zo hardnekkig als de eeuwige sneeuw op de toppen van heuvels. Voor je het weet is Mina op zoek naar een nieuwe vrouw voor haar man. Want alleen als ze een vrouw voor hem vindt, die zorgt voor haar kind, kan zij naar de stad voor een opleiding. Een weg terug is er dan niet meer. Maar ze heeft alles over voor de make-up, waarvan je als kijker steeds meer het vermoeden krijgt dat die letterlijk een dekmantel is.

In het hart van de documentaire maken man en vrouw een epische tocht. De kudde moet verplaatst worden en ze leiden de dieren langs een akelige klif, brengen de ezels de rivier over, tillen de geitjes op een vlot. De beelden zijn adembenemend mooi, maar de moeilijke gesprekken gaan door. En de echtelijke twist loopt wel degelijk uit de hand. Voor het eerst in zijn leven, naar eigen zeggen, gaat Gol Mohammad zijn vrouw na de brutale opmerking over zijn moeder te lijf. De cameraploeg springt uit het niets tevoorschijn, de regisseur en de geluidsman grijpen in.

Gol Mohammad gaat zijn vrouw te lijf. De regisseur en de geluidsman grijpen in

Het zijn de avonduren waarin de spanningen oplopen, waarin de opstand broeit. Samaher Alqadi uit As I Want woont in een appartement in een drukke straat vol horeca. De stoepen zijn bezaaid met terrassen waar mannen zitten te kaarten en naar toespraken kijken van politieke leiders op grote televisies. Avond na avond slaat op enig moment de vlam in de pan en vliegen de stoelen door de lucht. Alqadi hangt uit haar raam en filmt, of gaat zelf de straat op. Het volk komt keer op keer in opstand, tegen een leider, tegen elkaar. Tegelijkertijd weet je dat in het tumult dat dan ontstaat vrouwen het moeten ontgelden, vrouwen die in de donkerte van de pleinen later worden aangeduid met een rode cirkel.

En As I Want vindt dan nog plaats in de stad, bolwerk van emancipatie, waar bijvoorbeeld Mina zo naar verlangt, maar ook Zeynep, een meisje dat zit opgesloten in een dorp in het zuidoosten van Turkije.

‘Ik ontplof’, verzucht tiener Zeynep in Les enfants terribles. ‘Van verveling.’ Ze woont in een huis met haar ouders en twee oudere broers, broers die op het oog kunnen gaan en staan waar ze willen terwijl zij niet verder komt dan de dagelijkse rit naar de textielfabriek, waarvoor ze ’s ochtends vroeg in het donker in een busje stapt dat haar ’s avonds in het donker weer afzet. Ze wil naar de stad en studeren en verkeert daarover in een voortdurend conflict met haar strenge vader. Hij vermoordt haar nog liever dan dat ze gaat, net als haar moeder trouwens. ‘God heeft vrouwen geschapen om binnen te blijven’, zegt zij. Als Zeynep het regime niet langer kan verdragen, belt ze haar oudste broer op, Ahmet Necdet Çupur, die het dorp al twintig jaar eerder heeft verlaten. Hij is regisseur en keert terug naar zijn ouderlijk huis, met zijn camera.

Les enfants terribles is een zeldzame documentaire over moed die alleen gemaakt had kunnen worden door de persoonlijke insteek. Het moet geen gemakkelijke opgave zijn geweest, een film maken die zich grotendeels afspeelt in het familiehuis waar de spanningen voortdurend om te snijden zijn, tussen familieleden die je eigen familie zijn.

Samaher Alqadi in haar documentaire As I Want, Egypte © IDFA

Naast het conflict met de opstandige Zeynep speelt in Les enfants terribles het verhaal van de ongelukkige broer Mahmut die getrouwd is met een zeventienjarig meisje, de timide Nezahat. Ze was pas twaalf toen ze zich met hem verloofde en eenmaal getrouwd verblijft ze ook in het familiehuis, waar haar man niet naar haar omkijkt. In een openhartig gesprek in bed spreekt hij naar haar uit dat de trouwerij een vergissing was, dat hij dacht dat je nu eenmaal gewoon moest trouwen, maar dat hij nu weet dat het niet werkt als je niet van iemand houdt. Hij heeft met haar te doen maar vindt dat ze moeten scheiden, een schande voor zijn familie en een noodlottige uitkomst voor haar, die als zeventienjarige gescheiden vrouw nooit meer aan een man zal kunnen komen, of het moet een oude zijn.

Net als in Makeup Artist zit in Les enfants terribles ondanks de ellendige situatie een bepaalde luchtigheid, onder meer door de jeugdige onbevangenheid waarmee Zeynep haar ouders aanspreekt. Maar ook hier kent de geschiedenis geen genade, of deze nu wordt gefilmd of niet. Een aantal dialogen gaat door merg en been en je vraagt je af hoe de regisseur zich hier, als broer, heeft kunnen inhouden. Er is het gefluisterde gesprek tussen Mahmut en een oude tante, die hem zegt gewoon een kind bij zijn vrouw te maken en dan zijn gang te gaan, te doen wat hij maar wil, met een andere vrouw. Er is de bijzonder liefdeloze discussie tussen Zeynep en haar moeder (‘Zoek een man en vertrek’). En er is het harde oordeel over de arme Nezahat. ‘Ik wou dat ze zou sterven’, zegt een tante over het meisje naast haar op de bank.

Les enfants terribles toont een familieconflict, een generatieconflict, een conflict tussen stad en platteland en ook een politiek conflict, wanneer de wil van de vader zich uitstrekt tot in het stemlokaal. Dat dit vandaag de dag plaatsheeft, in een land hier niet eens zo ver vandaan, zal voor veel kijkers in een bioscoop in Amsterdam niet te bevatten zijn. Çupur zit ondertussen verscholen achter zijn camera, maar blijft niet helemaal onopgemerkt. Familieleden werpen hem blikken toe die recht in de camera belanden. En hij vormt in stilte de grote inspiratie voor zijn broers en zus: weg uit dat dorp.

Degene met de camera heeft de macht in handen, zo lijkt het althans. Maar Çupur kan filmen wat hij wil, net als Alqadi in Caïro; de realiteit voltrekt zich alsnog voor hun ogen. Eén documentaire in het bijzonder toont juist ook de machteloosheid van de camera, met name één scène daaruit. A Night of Knowing Nothing, van filmmaker Payal Kapadia, heeft een experimenteler karakter dan de bovengenoemde films. Het verhaal is zoekender, begint met roerende brieven aan een verloren liefde en vertelt eerst nog terloops over strubbelingen aan de Film and Television Institute of India, maar ontvouwt zich dan tot een aangrijpend portret van de studentendemonstraties die het land nu al jaren in de greep houden.

De documentaire, die de L’Oeil d’Or won op het filmfestival van Cannes, verbindt beelden uit het hele land in een indrukwekkende stortvloed van protest tegen de overheid, tegen Modi, tegen geweld, tegen het kastenstelsel dat ongelijkheid in stand houdt. Beelden van discussies aan de filmschool wisselen af met krantenartikelen met droge koppen die berichten over de excessen in het land: ‘Girl marries lover, father kills her’. De ellende waar de studenten tegen in opstand komen, en waar de verteller deel van uitmaakt, is niet te overzien en hun protest daartegen wordt met harde hand neergeslagen.

A Night of Knowing Nothing ontaardt uiteindelijk, naast poëtische overdenkingen en treffende observaties, in dezelfde schokkende realiteit zoals die te zien is in As I Want. De documentaire neemt ons mee naar de demonstraties en plaatst ons er weer middenin. Maar de schokkendste scène werd opgenomen door een bewakingscamera die toevallig registreerde hoe een groep studenten in het nauw wordt gedreven en door een groep gewapende mannen met maskers gruwelijk wordt mishandeld. Aan het eind loopt een van hen naar de camera en slaat deze stuk met zijn knuppel.

Of Zeynep en Mila uiteindelijk hun dromen kunnen waarmaken? De documentaires bieden geen sluitend antwoord, maar de prijs die betaald moet worden is duidelijk hoog. En dan is er nog de jonge Nezahat. We zien haar op een donkere avond weglopen bij het huis van haar man, meegevoerd door haar broer. Ze moet terug naar het huis van haar moeder, haar grootste angst, en komt in het verhaal niet meer terug. Er was geen camera die bij haar kon blijven, ze verdween op een dag gewoon uit beeld.

As I Want draait op 17, 18, 20, 22, 26 en 27, Makeup Artist op 21, 22, 24, 26 en 27, Les enfants terribles op 18, 23, 24, 27 en 28 en A Night of Knowing Nothing op 18, 20, 22, 24, 26 en 27 november, idfa.nl