Pijnlijke geschiedenis

Gespleten verleden Waartoe behoort Moldavië?

Tot voor kort leefde de Sovjet-Unie voort in Moldavië, het laatste Europese land waar de communisten aan de macht waren. Vorige week koos de bevolking bij de parlementsverkiezingen voor de pro-westerse oppositie. Een nieuwe ronde in de eeuwenoude strijd om de Moldavische identiteit.

CHISINAU – Het Nationaal Historisch en Archeologisch Museum in Chisinau, de hoofdstad van Moldavië, heeft iets weg van een paleis. Van het smeedijzeren hek loopt een pad door een goed onderhouden gazon met enkele grote dennenbomen naar een brede trap. Boven aan de trap bevindt zich de hoofdingang, met een elegant bordes gestut door Griekse zuilen. Links en rechts daarvan strekken de zijvleugels zich tientallen meters uit. Halverwege het hek en de ingang staat een object dat uit de toon valt bij al deze pracht en praal: een lege sokkel met een bordje erop. In het Roemeens wordt de bezoeker erop gewezen dat het monument momenteel wordt gerestaureerd.
Tot 2005 stond hier een standbeeld van een wolvin die de tweeling Romulus en Remus zoogt, de latere stichters van Rome. Het monument was een verwijzing naar de Latijnse oorsprong van de Moldavische staat, de Romeinse overheersing in de tweede en derde eeuw na Christus. Er is er geen geld beschikbaar voor de reparatie van het standbeeld. Dit is niet ongebruikelijk in het armste land van Europa, waar de wegen op het platteland vol gaten zitten. Maar is het werkelijk geldgebrek dat voor vertraging zorgt of is er een andere reden? In oppositiekringen doet het gerucht de ronde dat de communistische regering de reparatie niet wil financieren omdat zij de gedeelde geschiedenis met het Westen liever verzwijgt. In navolging van haar sovjetvoorganger zou zij willen dat de bevolking zich richt op het Oosten, op Rusland.
Tegenover het Nationaal Historisch en Archeologisch Museum ligt Symposium, een van de duurste restaurants van Chisinau. Binnen is het aangenaam koel en rustig. De gedimde lampen werpen een zacht licht op de wijnrekken en de schilderijen met kunstzinnig bloot. Aan tafel kan de communistische vice-voorzitter van het Moldavische parlement Grigore Petrenco zijn ergernis niet verbergen wanneer hij de geruchten hoort over het monument aan de overkant: ‘Het is moeilijk om commentaar te geven op dingen die niets te doen hebben met de realiteit. We censureren geen media, we censureren niet de kunsten, we censureren niets. En we vervangen geen monumenten. Maar de oppositiepartijen hebben veel monumenten vernietigd toen ze na de onafhankelijkheid aan de macht kwamen. Zelfs nu nog willen ze in Chisinau monumenten vervangen die verwijzen naar het sovjetverleden. Maar wij willen geen oorlog met monumenten beginnen.’

IN MOLDAVIË staan twee visies op het verleden tegenover elkaar. Volgens de communistische partij, zo stelt de communist Petrenco, is Moldavië een aparte staat met een eigen identiteit die gedurende vele eeuwen is gevormd. Petrenco wijst het middeleeuwse vorstendommetje Moldavia aan als startpunt van de huidige staat. Zijn land hoort volgens hem noch bij Europa, noch bij Rusland, maar is altijd een brug geweest tussen beide. Hoewel Petrenco zegt dat zijn partij voorstander is van vergaande integratie in de Europese Unie, vaart de communistische partij in de praktijk de laatste jaren een pro-Russische koers.
De pro-westerse oppositie heeft een andere kijk op het Moldavische verleden. ‘Wij vormen één natie met Roemenië’, zegt Anatol Petrencu, historicus en voorman van de Action European Movement. ‘We spreken dezelfde taal, delen dezelfde cultuur en geschiedenis en zijn etnisch gezien Roemenen. De regering verbiedt onderwijs over de gedeelde geschiedenis met Roemenië. In plaats daarvan heeft zij een “geïntegreerde geschiedenis” geïntroduceerd, waarin Moldavië wordt neergezet als een natie met zowel Moldavische als Roemeense wortels. Het sovjetimperium is dan wel verdwenen, maar de mythes uit die tijd zijn nog springlevend. De huidige communisten passen de lessen toe van hun voorgangers. Zij bouwen voort op de strategie van Stalin, die de Moldaviërs wilde inprenten dat ze anders waren dan de Roemenen. De communisten zeggen dat wij de Moldavische staat willen vernietigen en een staat willen vormen met Roemenië omdat wij weer willen lesgeven over de Roemeense geschiedenis.’

DE VERSCHILLENDE VISIES op de Moldavische identiteit zijn een erfenis van het roerige verleden van het land. Moldavië ligt op de grens van Europa, tussen Roemenië en Oekraïne, en wordt al eeuwenlang heen en weer geslingerd tussen Rusland en het Westen. In de twintigste eeuw maakte het land aanvankelijk deel uit van het Russische tsarenrijk. Tussen de twee wereldoorlogen behoorde het toe aan Roemenië. Van het einde van de Tweede Wereldoorlog tot de onafhankelijkheid in 1991 was het onderdeel van de Sovjet-Unie. Elke machthebber legde een nieuwe taal- en cultuurpolitiek op in een poging zijn eigen Moldavische natie te bouwen. Het gevolg is dat driekwart van de Moldaviërs Roemeens spreekt, maar de taal officieel Moldavisch heet.
Na de onafhankelijkheid in 1991 voer Moldavië eerst een pro-Roemeense koers. De naam van de munteenheid, de leu, werd overgenomen van Roemenië, evenals de vlag en het volkslied (‘Roemenië ontwaak!’). De veranderingen werden met argwaan gevolgd in de regio’s Transnistrië en Gaugazië waar de meerderheid van de bevolking respectievelijk bestond uit etnische Russen en Gaugaziërs, een bevolkingsgroep van Turkse afkomst. Gaugazië stelde zich tevreden met meer autonomie, maar Transnistrië scheidde zich in 1992 met Russische steun af van Moldavië. Hoewel Transnistrië door geen enkel land wordt erkend, is het de facto onafhankelijk. Het leunt zwaar op Rusland, dat nog steeds troepen heeft gelegerd in het gebied.

VEEL GEWONE Moldaviërs hebben wel wat anders aan hun hoofd dan vragen over de nationale identiteit. Een rondgang door het centrale park van Chisinau leert dat een baan met een goed salaris de hoogste prioriteit heeft. Niet verbazingwekkend in een land waar het nationaal inkomen per hoofd van de bevolking in 2008 134 euro per maand was, het laagste van Europa. Veel producten, zoals koffie, deodorant en rijst zijn even duur als in Nederland. Een auto, ook een tweedehands, is zelfs duurder. Ina Crasnova (20) verkoopt in de Puskinstraat allerlei spulletjes, zoals batterijen, zakdoekjes en aanstekers. Ze vertelt: ‘Ik werk zes dagen per week van zeven uur ’s ochtends tot acht uur ’s avonds. Daarmee verdien ik ongeveer twintig euro, net genoeg voor mijn belangrijkste levensbehoeften. Mijn situatie is niet echt veranderd in de afgelopen jaren; Moldavië is altijd in crisis geweest.’
De armoede is nog schrijnender op het platteland. Het dorp Tataresti ligt op drie kwartier rijden van de hoofdstad. Het weggetje dat naar het dorp leidt zit vol gaten, maar het uitzicht maakt veel goed. De weg kronkelt zich door een prachtig landschap, dat iets wegheeft van Toscane, met zijn zacht glooiende heuvels, fel gele graan en donkergroene cipressen. Tataresti is geen gewoon dorp, vertelt burgemeester Mihail Tripac. In tegenstelling tot veel andere dorpen heeft zijn gemeenschap een agrarisch voorlichtingscentrum en een huis voor gehandicapte kinderen. Toch ontbreken ook hier de basisvoorzieningen. Er is geen stromend water en het grootste deel van het dorp heeft geen aansluiting op het gas. Zeventig procent van de dorpelingen zou graag naar het buitenland willen, zegt Tripac. Meer dan honderd van de vijftienhonderd inwoners hebben de stap al gewaagd. Het is een ontwikkeling die in heel Moldavië is te zien. Van de ruim vier miljoen Moldaviërs werken er tussen de zeshonderdduizend en één miljoen permanent in het buitenland. De meesten gaan naar landen in de EU, Rusland of Oekraïne. Het geld dat zij naar huis sturen is een van de belangrijkste inkomstenbronnen van Moldavië.
Plattelandsgemeenschappen als Tataresti zijn de machtsbasis van de regerende communistische partij. De helft van de inwoners van het dorp heeft tijdens de parlementsverkiezingen in april op de communisten gestemd. De veelal oudere inwoners hopen dat de communisten de schamele maar stabiele bestaanszekerheid uit de tijd van de Sovjet-Unie terug zullen brengen. Maar de communistische partij heeft in de acht jaar dat zij aan het bewind is geen substantiële vooruitgang kunnen boeken in de levensomstandigheden. Bovendien tiert de corruptie nog welig, is de persvrijheid gering en laat de rechtspraak te wensen over. De jongeren in de steden zijn hun uitzichtloze situatie zat en kijken naar het Westen voor verbetering van hun levensstandaard.
De onvrede bereikte een hoogtepunt tijdens de parlementsverkiezingen in april van dit jaar. De overwinning van de communisten werd betwist door de oppositiepartijen. Duizenden Moldaviërs gingen de straat op om te protesteren. De vreedzame demonstraties liepen al snel uit de hand door een handjevol relschoppers. Het parlementsgebouw werd bestormd door demonstranten getooid met vlaggen van de EU en Roemenië. Ramen werden ingeslagen en computers, papieren en meubels naar buiten gegooid en in brand gestoken.
In de dagen na de demonstraties trad de regering keihard op. Ten minste drie demonstranten kwamen om. Gesteund door Rusland wees president Vladimir Voronin Roemenië aan als aanstichter van de rellen en beschuldigde het land van een couppoging. Hij voerde visumbeperkingen in voor Roemenen en zette de Roemeense ambassadeur het land uit. De oppositie op haar beurt beschuldigde de communisten ervan agents provocateurs te hebben ingezet tijdens de rellen om haar een slechte naam te bezorgen.

ONDANKS DE GROTE verkiezingsoverwinning kwamen de communisten een stem te kort om een nieuwe president te kiezen. De oppositie weigerde mee te werken, zodat vorige week nieuwe parlementsverkiezingen moesten worden gehouden. Tot grote opluchting van veel Moldaviërs behaalden de oppositiepartijen meer stemmen dan de communisten. De 25-jarige administratief medewerkster Doina Podborschi is gematigd optimistisch over het resultaat: ‘We hopen dat de democratische partijen zich zullen verenigen. Het betekent in elk geval niet het einde van de communistische partij, hoogstens zal haar macht afnemen.’
Serghei Ostaf van de onafhankelijke Moldavische denktank Credo ziet in de uitslag van de verkiezingen een duidelijk bewijs dat het land een andere weg inslaat. Maar hij waarschuwt voor te veel optimisme: ‘De overwinning van de oppositiepartijen is niet compleet. Zij hebben niet genoeg zetels behaald om zonder steun van de communisten een nieuwe president te kiezen. Ook voor het aannemen of veranderen van wetten ontberen zij het vereiste aantal stemmen. Een nieuwe impasse kan alleen worden voorkomen wanneer de EU druk uitoefent en de communisten hun verantwoordelijkheid nemen.’

MOCHT DE OPPOSITIE de macht in handen krijgen, dan zal dat ook gevolgen hebben voor de visie op het Moldavische verleden. Vóór de verkiezingen gaven de oppositiepolitici Anatol Petrencu (European Action Movement) en Ion Negrei (Liberale Partij) al aan dat een overwinning van de oppositie tot aanpassing van het geschiedenisonderwijs zou leiden. Petrencu: ‘Dan zal de ware geschiedenis haar rechtmatige plaats krijgen in de scholen. We kunnen geen staat bouwen op basis van bedrog. De staat die gemaakt is door de Russen en die een leugen maakt van het verleden kan niet lang bestaan. Een democratische maatschappij zal altijd leiden tot de echte geschiedenis. En de waarheid is dat die Roemeens is.’
In de ogen van Petrencu en Negrei zal hun kijk op de geschiedenis ook de toegang tot de EU vergemakkelijken. Niet langer misleid door de communistische ideologie, zullen de Moldaviërs inzien dat hun verleden en toekomst in het Westen liggen, menen zij. Toetreding tot de EU is de droom van de meeste Moldaviërs, vooral vanwege de economische voordelen die het lidmaatschap met zich meebrengt. Maar voor Petrencu en Negrei is een ander motief even belangrijk. De afwezigheid van grenzen binnen de EU biedt de kans om eindelijk hun droom te verwezenlijken: het samenleven van alle volken die de Roemeense cultuur delen.
Voorlopig zijn dit soort gedachten nog weinig reëel. De kans is momenteel erg klein dat de Europese Unie Moldavië als nieuw lid accepteert. In het kader van de European Neighbourhood Policy is het EU-Moldova Action Plan van kracht, dat voorziet in economische integratie in ruil voor politieke, economische en bestuurlijke hervormingen. Maar dit beleidsstuk biedt geen perspectief op een volledig lidmaatschap van de EU. Zelfs al was dit wel het geval geweest, dan staat het onopgeloste conflict met Transnistrië toetreding nog in de weg. De oplossing van dit conflict is nog lang niet in zicht. Net als in de betwiste regio’s Abchazië en Zuid-Ossetië in Georgië heeft Rusland er belang bij de status-quo in Transnistrië te handhaven om zo invloed te kunnen blijven uitoefenen op Moldavië.
Het lidmaatschap van de EU blijft dus voorlopig onbereikbaar voor Moldavië. Dat sommige Moldaviërs de hoop durven koesteren om eens bij de Europese familie te horen is echter al een grote verandering in een land dat door vijftig jaar communistische overheersing apathisch is geworden. Tot voor kort werd een droom (‘visul’) vooral geassocieerd met het gelijknamige cakeje dat, heel toepasselijk, werd geproduceerd in de staatsfabriek.