Gestoord of niet

We spreken van een psychische stoornis wanneer iemand een gevaar is voor zichzelf of voor de samenleving.

Breivik doodde 77 mensen en had eveneens het plan zichzelf te doden. Wat is er makkelijker dan te concluderen dat hij gestoord is?

Toch zijn er twee Noorse psychiaters die ieder een andere mening hebben. De ene psychiater zegt: hij is gestoord, de andere ontkent dat. Hoe kan dat?

Dat kan als je bedenkt dat de psychiatrie eigenlijk geen wetenschap is. Van het belangrijkste handboek in de psychiatrie bijvoorbeeld, DSM 5, werd onlangs vast­gesteld dat het gemaakt is in samenspraak met de farmaceutische industrie. Anders gezegd: men verzon ziektes omdat men er een geneesmiddel voor heeft.

Maar stel dat de psychiatrie wél een wetenschap is, waarom zijn die twee tegengestelde psychiatrische rapporten dan van belang?

Omdat het best voor kan komen dat Breivik bij de ene psychiater minder of niet toerekeningsvatbaar zou zijn, want hij was immers gek, en bij de andere psychiater wel.

Stel dat hij ‘minder toerekeningsvatbaar’ is, ontslaat hem dat dan van enige schuld?

En als hij wél toerekeningsvatbaar is, is hij dan méér schuldig dan als hij minder toerekeningsvatbaar zou zijn? Dat zou dan in de strafmaat tot uiting moeten komen.

Wij zijn geneigd iemand die ‘ziek’ is minder straf te geven. Is dat terecht?

Een paar weken geleden stond er in de krant dat jeugdcriminelen vaak zwakbegaafd zijn. Is iemand die zwakbegaafd is en daardoor misschien de consequenties van zijn daden niet kan overzien net zo schuldig als iemand die dezelfde daad moedwillig pleegde en zeer intelligent is?

Is een ingehuurde moordenaar net zo schuldig als een krankzinnige, of kun je zeggen dat iemand die voor geld moorden pleegt per definitie gek is?

Moet je rekening houden met de wens van de slachtoffers? Hebben die er baat bij als Breivik ‘een gek’ is, of dat hij ‘normaal’ is?

Vlak na de moord op Theo van Gogh pleitte ik, misschien ondoordacht, voor de doodstraf.

Toen zei iemand tegen me: ‘Jij bent door die moord getraumatiseerd en dus niet in staat tot een goed oordeel.’

Als je je kinderen hebt verloren bij zo’n aanslag, ben je dan ook getraumatiseerd? Zou je dan ook niet in staat zijn tot een juist oordeel?

Robert M., de pedofiel, beweert in de rechtbank voortdurend dat hij zijn karakter, zijn afwijking, betreurt. Maar ontslaat hem dat van schuld?

Breivik en Robert M. zijn misschien ‘gestoord’ maar dat neemt niet weg dat ze zich bewust zijn van hun stoornis die soms ‘de consequentie van een ideologie’ heet. Zoals ik me bewust ben van mijn vet- en drankzucht. Mijn eventuele hartaanval wegens te veel eten en te weinig bewegen, blijft dan mijn schuld. Ook al heb ik het gevoel dat ik opgesloten zit in mijn eigen karakter dat onbeheersbare momenten kent, toch zou ik er iets aan kunnen (en moeten) doen.

Ik zou bijvoorbeeld aan een dokter een pil kunnen vragen waardoor ik steeds moet kotsen als ik aan de drank zit of wanneer ik te veel eet. Ik zou aan mijn vriendin en de kok in het restaurant kunnen vragen om mij alleen gezond eten te laten eten. Doe ik dat niet, en ik eet weer een kilo varkensvet uit het zout, dan ben ik verantwoordelijk.

Breivik en Robert M. zijn dus schuldig – in naam der wet. Ze zijn ten volle verantwoordelijk te houden voor hun daden, ongeacht de psychiatrische rapporten. Die psychiatrische rapporten zouden eigenlijk alleen moeten bepalen of ze opgesloten worden in een gevangenis of in een gesloten psychiatrische inrichting.

Via Twitter volg ik nu het proces van Breivik.

De vraag blijft voortdurend boven het proces hangen of hij gestoord is of niet. Zou dat vijftig jaar geleden een vraag zijn geweest? Of honderd jaar geleden?