Getemperde straling

De kleuren van Brice Marden komen ons voor als fragiele fata morgana’s, terwijl Howard Hodgkin ons echte landschappen laat zien.

In de olieverf waarmee Elements II van Brice Marden is geschilderd, was bijenwas gemengd. Daardoor bleef de verfhuid bij het drogen mooi egaal en kregen de kleuren zelf een zachte, fluwelige toon - bepalende effecten die in een kleurenreproductie (ook een betere dan hier) niet zichtbaar zijn. Misschien is een schilderij waarvan de fysieke kwaliteiten via moderne media niet kunnen worden overgebracht daarom nu wel ouderwets. Reden dus om toch naar musea te gaan. De grote kunsthistoricus Theodor Hetzer meldt in 1932 met het schrijven van zijn boek over Titiaan (ondertitel Geschichte seiner Farbe) te zijn begonnen terwijl hij in het Prado (Madrid) tegenover meesterwerken van de Venetiaanse meester zat. In het boek komen ook geen kleurenplaatjes voor; zeker met de onbetrouwbare kwaliteit van toen zouden die, vond hij, een verkeerde indruk geven van de subtiliteiten in Titiaans kleurgebruik.
Elements II, dat laat het plaatje wel zien, is een samenstel van vier rechthoeken - ieder afzonderlijk element (opgespannen linnen) in een enkele kleur geschilderd: tomaatachtig rood, muisgrijs en zandgeel. Die drie staande kleuren worden bekroond door een soort dorpel van Pruisisch blauw. Dat blauwe element is net iets hoger dan de gelijke breedte van elk van de verticale kleuren. Ik geloof dat die maten op de tast bepaald zijn. Als je geduldig naar het schilderij kijkt, begin je te merken dat de vier symmetrische kleurvormen wat betreft hun optische gewicht min of meer aan elkaar gelijk zijn - maar net niet helemaal.
De baan in het midden is een verzadigd roerloos grijs dat zo te zien in lichtwerking net iets matter is dan de twee flankerende kleuren. De relatieve helderheid van dat tomaatrood en zandgeel is net iets sterker dan de helderheid van het grijs. Maar misschien komt dat ook wel doordat rood en geel kleuren zijn die gewoon frisser ogen. Onze ervaring van kleur vindt haar oorsprong in de natuur, en daar zijn rood en geel vooral de stralende kleuren van lente en zomer. In Elements II echter lijken die kleuren toch ietwat bestorven. Door de zachtheid van het verfoppervlak (door die bijenwas) is hun straling getemperd. Het is eigenlijk alsof het rood en het geel naar het grijs neigen - en hetzelfde gebeurt ook omgekeerd. In de grijze kleur lijken mij wat roze of dof geel te zijn gemengd. Het evenwichtige, fijngevoelige samengaan van tomaatrood, muisgrijs en zandgeel (in symmetrische proporties) wordt bekroond door een horizontale rechthoek blauw. Voor mijn gevoel werkt dat blauw net iets helderder dan de andere kleuren, en ook iets lichter - zodat het niet op de verticale kleuren lijkt neer te drukken maar juist heel licht door hen wordt gedragen.
Hoe stil en beschouwelijk Elements II is, een fijn bemeten ensemble van vier kleuren dat voor ons oog verschijnt als een fragiele fata morgana, kunnen we zien als we het vergelijken met een landschap als Where the Deer and the Antelope Play van Howard Hodgkin. De titels duiden al op het verschil in intentie. Marden heeft het over (fysieke) elementen: vier kleuren die, onder zijn loerende regie, een dromerig beeld zoeken. Hodgkin gebruikt een regel uit de bekende sentimentele ballade Home on the Range. Zelfs als hij die titel (niet onwaarschijnlijk) pas na het schilderen aan het schilderij had gegeven, wilde hij onmiskenbaar een landschap maken. We kijken door een soort raam naar groene en gele velden met daarboven het rood, lijkt mij, van de ondergaande zon. Ook al is het beeld, wat ik geloof, met langzaam overleg geschilderd, toch is er een effect van kordaatheid. In het landschap wordt het verrassende van kleuren opgeroepen: hoe ze door licht (en weer en wind) voortdurend van karakter veranderen - zoals wij in Nederland (en Hodgkin in Engeland) het groene land zien veranderen door de veranderlijkheid van licht en bewegende wolken. In het donkere kader drijven het groene geel en het rood letterlijk voorbij.
Er is geen enkele stilte in dit schilderij: kijk een half uur later weer uit het raam en het kleurrijke beeld zal er heel anders uitzien. Het schilderij is er een van vier (met titels uit Home on the Range) en elk van hen is, zoals de natuur, een kleurrijke verrassing. Daarmee vergeleken bespeur je in het werk van Brice Marden de eenzame en intense concentratie van het atelier. Ongestoord maar goed bewaakt, als in een laboratorium, worden de kleuren daar smetteloos perfect.

PS Elements II zal ooit weer in het Stedelijk Museum te zien zijn. Voor Hodgkin kan men tot 16 januari terecht op zijn expositie Time and Place in museum De Pont in Tilburg