DVD Antonin Artaud

GETUIGENISSEN OVER EEN VISIONAIR

In het naslagwerk Bluff Your Way In Theatre (64 pagina’s) staat onder het lemma Antonin Artaud: ‘French poet (1896-1948). Wanted to rebuild The Theatre Totally. Ended up without even redecorating it.’ Zeventig jaar na de eerste druk en zestig jaar na de dood van de auteur verschijnt dit jaar een herdruk van het credo van Artaud over toneel, Le théâtre et son double (in Simon Vinkenoogs vertaling Het theater van de wreedheid uit 1982). Veel toneelmakers (Brecht, Beckett, Brook) hadden deze bundel essays op hun werktafel liggen, zonder dat ze Artaud-volgelingen werden. Artaud was onnavolgbaar, in de twee betekenissen van dat woord. Niet te volgen. En: uniek. Menig laudatio van bewonderaars (zoals het essay van Susan Sontag over Artaud in In het teken van Saturnus) eindigt in de aanwijzing: lees Artaud. Keus genoeg – zijn verzameld werk (poëzie, essays, toneel, brieven, dagboeken) beslaat ondertussen ruim dertig delen.
Daar is nu een beelddocument aan toegevoegd, dat weliswaar al vijftien jaar op film bestond maar dat nu door de kunstzender Arte op haar eigen video/dvd-label in een doosje voor een breder publiek is ontsloten. Het gaat om de speelfilm My Life and Times with Antonin Artaud en de documentaire The True Story of Artaud the Momo. Na een vrij succesvolle carrière als acteur (hij speelde onder meer Marat in de monumentale stomme film Napoléon van Abel Gance) en een dramatisch verlopen loopbaan als regisseur en toneelleider, verdween Artaud, wiens lichaam was gesloopt door pijnstillers en opiaten, in 1937 voor bijna tien jaar in het gekkenhuis van Rodez. In 1946 haalde een grote reeks vrienden en vriendinnen (die zich vanaf dat moment ook als zodanig verenigden) hem uit die hel terug naar Parijs, waar Artaud ging wonen in een soort rusthuis in de voorstad Ivry en waar hij, zo goed en zo kwaad als dat ging, weer deelnam aan het culturele leven aan de Rive Gauche. De twee films gaan over die periode, de laatste twee jaar van zijn leven.
In de speelfilm wordt de ‘maestro’ bekeken door de ogen van de dichter Jacques Prevel, die Artaud adoreerde en die hem in zijn schriftuur en levenswijze zo dicht mogelijk poogde te benaderen. My Life and Times with Antonin Artaud doet een poging het Parijse kunstleven in de eerste naoorlogse jaren te schetsen, maar blijft wel erg hangen in het hagiografisch portret van een diabolisch kunstenaar.
De drie uur durende documentaire The True Story of Artaud the Momo is het onbetwiste kroonstuk van deze dubbel-dvd. Een kleine twintig dierbaren vertellen het verhaal van die twee laatste jaren en maken al pratend een vertaalslag naar de jaren vóór Artauds hospitalisering, naar zijn betekenis als toneelspeler, dichter, theatervisionair. Er wordt in 1947 een soort benefietavond voor hem georganiseerd in een groot Parijs theater. Hij is er zelf niet bij, loopt als clochard op blote voeten rondjes rond de schouwburg. Er wordt een radio-uitzending gepland waarin Artaud zal voorlezen uit eigen werk. Hij doet alleen mee als hij echt álles mag zeggen – en we horen in de documentaire de stem die velen moet hebben gehypnotiseerd.
Hilarisch is het verhaal over Artauds bezoek aan een Vincent van Gogh-tentoonstelling, waar hij tot verbazing en irritatie van zijn gezelschap in een Formule 1-race-tempo doorheen rent, om daarna in één adem Van Gogh, le suicidé de la société te schrijven: hij had álles gezien en in zich opgenomen. De getuigenissen zijn gegroepeerd in een reeks ‘hoofdstukken’ waarin iedere poging tot logica is losgelaten. Of, zoals een van de makers Jérôme Prieur het samenvat: ‘De film beweegt zich voort op basis van een talmoedisch principe – alle getuigenissen worden gegeven en de betekenis ervan wordt gecreëerd in de som van de verschillen.’ Toen de film voorbij was wilde ik meteen een tekst van Artaud herlezen. Lijkt me een compliment.

Artaud, Arte Video, € 19,95