‘gevaarlijke tumor’

De komende weken vinden in het oosten van Duitsland deelstaatverkiezingen plaats. De Partij van het Democratisch Socialisme is al op campagne in Brandenburg. Voelt hun grote man, Gregor Gysi, zich thuis in het herverenigde land dat hij niet wilde? Een vraaggesprek.

BERLIJN - Maandag 23 augustus, acht uur ’s(ochtends. Voor het hoofdkantoor van de Deutsche Bank op het Ernst Reuter-plein sluit een twintigtal PDS'ers routineus de rijen achter een heel lang spandoek. ‘Schadeloosstelling voor dwangarbeiders onmiddellijk! Geen belastinggeschenken voor de daders!’ staat erop. Gemiddeld zijn ze te jong om door te gaan voor 'oud-communisten’ of 'erfgenamen van de Socialistische Eenheidspartij van (Oost-)Duitsland’. Zo wordt hun Partij van het Democratisch Socialisme (PDS) vaak aangeduid. De woordvoerder begroet enkele journalisten en babbelt gezellig met de politiechef, terwijl een politiecamera ongestoord langs alle deelnemers zoeft. Publiek is er niet en de werknemers van de Deutsche Bank worden achterlangs naar hun kantoren geleid. In een decor van betonkolossen waarlangs het verkeer voorbijraast, wachten PDS, pers en politie verveeld op de komst van de grote kleine man: Gregor Gysi.
Half negen. Daar is hij, de partijleider van de PDS, de mediaster. In zijn keurige crèmewitte regenjas steekt hij af bij zijn aanhang in jeans of de laatste mode. Gysi kijkt wat verstoord: alsof een fractievoorzitter in de Bundestag niets beters te doen heeft dan hier te preken voor eigen parochie. Dan neemt hij plaats achter het spandoek en laat zich door de fotografen naar links of rechts manoeuvreren. Vervolgens leest hij het relaas voor van een Nederlandse dwangarbeidster onder het nazi-regime en houdt hij een vurig betoog over de be loofde schadeloosstelling van de nog levende dwangarbeiders door de uitbuiters van toen, welke met name door de Deutsche Bank wordt getraineerd, terwijl de betrokken concerns deze bedrijfskosten nog voor de belasting mogen aftrekken ook! De bijeenkomst wordt beëindigd met Ernst Busch, die zingend oproept tot de Antifaschismusstreit. Gysi is dan alweer onder weg naar een verkiezingsbijeenkomst in de deelstaat Brandenburg. Deze Mahnwache voor de Deutsche Bank is de opmaat van de PDS-campagne voor de verkiezingen van het Brandenburgse parlement op zondag 5 september. Die zetten de toon voor de Landtagswahlen van de komende weken in het oosten van Duitsland: in Thüringen, Saksen en de stadsstaat Berlijn.
DONDERDAG 26 AUGUSTUS. In het zenuwcentrum van de PDS, nog net aan de oostkant van de voormalige Muur in een zijstraat van de Friedrichstrasse, heerst gezellige chaos. Het partijbureau is net verhuisd naar een bescheiden kantoorvleugel in de directe omgeving van de Reichstag, die tot ergernis van Gregor Gysi ('Niet gebouwen maken geschiedenis, maar mensen!’) nu slechts Bundestag mag heten. Uit het belendend vertrek komt gebulder. Gysi dicteert een speech aan iemand die hij met Herr Professor aanspreekt, maar de toon is die van ouwe-jongens-krentenbrood. De woorden 'Kapitalismus’ en 'Kommunismus’ vallen meer dan eens, en de toegesprokene verlaat schaterend het vertrek. Menig politiek vijand is jaloers op Gysi’s verbale gaven, menig talkshowpresentatrice kreeg hij plat met zijn uitstraling van klein joods duiveltje.
In hoeverre voelt Gregor Gysi zich inmiddels thuis in de herverenigde staat die hij niet wilde, omdat de ex-DDR het 'armenhuis van de BRD’ zou worden, zoals hij het in december 1989 formuleerde?
Gysi: 'Daar heb ik nog meer gelijk in gekregen dan ik hoopte en vreesde. Maar laat ik geen misverstanden creëren: het Reëel Bestaande Socialisme was ten dode opgeschreven, het had niet voldoende inhoud meer. Daarover hoeven we niet meer te zeuren of te treuren. Waar ik, tien jaar later, nog steeds verdrietig en woedend over ben, is dat de DDR-landen geen bijdrage mochten leveren aan de invulling van een nieuwe, vergrote Bondsrepubliek. Er waren nog wel een paar zaken goed geregeld in de DDR. Stel, een rijke tante wil graag een woning delen met haar arme neefje. Ze zouden een nieuwe woning kunnen betrekken en die naar beider wens inrichten. Maar wat doet ze? Ze geeft hem een klein kamertje in haar huidige woning, waar hij zich moet schikken in haar gewoonten, tussen haar meubilair. Dat is toch vragen om problemen? Natuurlijk is de PDS in deze tien jaar ook veranderd. Wij zijn zakelijker geworden. Ik bedrijf politiek in termen van de Bondsrepubliek, ik eis wat in mijn ogen haalbaar is.’
De PDS formuleert nog steeds in termen van 'arbeider’ en 'fabriek’, terwijl de industriële samenleving nooit meer terugkomt. 'Het gaat me natuurlijk om de sociale zekerheid van die, voormalige, industriearbeider. Kijk, de PDS zoekt de sociale brandhaarden op die de andere partijen liever mijden, en niet alleen in de voormalige DDR. Als alle partijen naar Bremen gaan, gaan wij ook naar Bremerhaven, waar twintig procent van de stemmen naar extreem-rechts gaat. Ook daar wil je je verstaanbaar maken. Dan gaan er wel eens wat intellectuele nuances verloren.’
Het werd u van alle kanten ingepeperd: heulen met het extreem-rechtse kiezerspotentieel.
'Een heel gekunstelde poging om ons in discrediet te brengen’.
TE MIDDEN VAN alle smerigheid over de Staatssicherheits-praktijken, die kort na de vereniging van de beide Duitslanden boven water kwam, werd Gregor Gysi’s onbesproken verleden vaak aangehaald. In het buitenland, welteverstaan. Linksliberale opinieleiders herkenden zich beter in de Oost-Duitse SED-advocaat (Berlijn 1948) dan in de bebaarde zombies die uit het Oost-Duitse verzet opdoken. De gesoigneerde intellectueel met humor werd in eigen land echter ronduit verguisd. Gregor Gysi, nu: 'Ja, ik heb het beeld dat de West-Duitser van Ossi’s heeft, flink in de war gestuurd. Ik kom niet dankbaar en zielig genoeg over. Daar is men jarenlang verbijsterd over geweest.’ Hij grijnst.
Maar ook Gysi had voor 'de Firma’, de Stasi, gewerkt. In de Bondsdag is hij kanonnevoer - voor zover het parlement niet leegstroomt als hij het woord voert. Gysi brengt het verleden ter sprake. 'En wat deed u dan, vijftien (of dertig) jaar geleden?’ Gysi uit ergens kritiek op? 'Dat moet u zeggen!’ Bündnis 90, gefuseerd met de westelijke Groenen, is als politiek erfgenaam van de DDR-burgerrechtenbeweging zijn natuurlijke vijand, ondanks overeenkomsten op het sociaal-politieke vlak. 'Een gevaarlijke tumor’, noemden ze hem, waar anderen zich beperkten tot 'stalinist’ of 'Stasi-spion’. Dit laatste mag niet meer van de rechter. Er viel namelijk geen biefstuk-tartaar te maken van Gysi’s verdediging, dat hij als semi-Spitzel vele andersdenkenden optimaal had kunnen bijstaan. Gysi werd geen aangeschoten wild, maar hield zich laconiek en superieur staande.
Heeft de vijandige houding van de andere partijen tegenover de PDS, en met name uw persoon, het keerpunt al bereikt? De PDS vormt in Meckelenburg-Voorpommeren een coalitieregering met de SPD. Daar staat tegenover dat de minister-president van deze deelstaat, Harald Ringstorff van de SPD, zich eerder deze maand uitsprak tegen samenwerking met de PDS op bondsniveau.
Gysi: 'Ach, ik denk dat het gewenningsproces van de Bondsrepubliek bij mij inmiddels wel is voltooid. U moet Ringstorffs uitspraak maar zien als een verkiezingsstunt. De PDS had zich namelijk hardop afgevraagd of ze nog wel met een rechtser wordende SPD wilde samenwerken.’
Bent u nu optimistischer of pessimistischer over de Bondsrepubliek dan tien jaar geleden?
'Ik ben optimistischer geworden over de kans die de Oost-Duitsers hebben om hun invloed aan te wenden in de BRD. Maar ik ben pessimistischer over de Duitse politiek zelf. Wat kanselier Schröder en zijn collega Blair “moderniteit” noemen, betekent in de eerste plaats afbraak van de sociale voorzieningen. Daarom heeft ons wetenschappelijk bureau, de Rosa Luxemburg-stichting, begin deze maand twaalf thesen gepresenteerd onder het motto: sociale rechtvaardigheid is óók modern.
Verder moet ik toegeven dat ik zeer pessimistisch ben over het zelfreinigend vermogen van de Oost-Duitser in ecologisch opzicht. Milieubewustzijn spreekt hier niet bepaald aan. De voormalige DDR-burger is enkel geïnteresseerd in sociale zekerheid, hoe vervuilend de opgedoekte elektriciteitscentrale waarin hij werkte ook was.
Ook ben ik pessimistisch over het vermogen van de BRD bij te dragen aan de wereldvrede. Wij zijn de enige partij geweest die zich principieel heeft verzet tegen Duitse militaire betrokkenheid bij het Kosovo-conflict. Niet het deelnemen, maar het niet-deelnemen aan oorlogen vind ik, gezien onze geschiedenis, de ultieme uitdrukking van de Duitse soevereiniteit.’
Daarmee plaatst u Duitsland weer in een uitzonderingspositie. Is het niet ook een les van de geschiedenis dat daarvan weinig goeds komt?
'Ik vind het nu eenmaal niet zo vanzelfsprekend dat er deze eeuw nog Duitse bommen vallen. Maar ik vind het een fout van alle staten, moreel en volkenrechtelijk, dat ze zich in de Joegoslavische oorlog hebben gemengd.’
Ik meende dat u geen pacifist was.
'Ben ik ook niet. De Bondsrepubliek mag zich verdedigen als ze aangevallen wordt. En, vooruit, ik kan me voorstellen dat er onder de vlag van de VN wordt ingegrepen als ergens een volkerenmoord plaatsvindt. Maar dan enkel als er geen nationale belangen van de betrokken staten mee gemoeid zijn - en dat is doorgaans wel het geval. Ik zie liever kleinere landen als Zweden en Nederland troepen leveren dan grootmachten als de VS - en Duitsland dus. Ja, en eigenlijk ook Rusland.’
DE PDS RICHT ZICH op de 'antifascismestrijd’. Dat was een standaardleus in de DDR, die al begon bij de 'Antifascistische Beschermingsmuur’. Ziet u de BRD nog steeds eerder als een potentieel fascistische staat dan als een wezenlijk democratische staat met een paar uitwassen?
'Nein, so machen wir das ja nicht! De BRD is wel degelijk een functionerende democratie. Haar gebrek is dat er zo weinig democraten in rondlopen. De structuren zijn democratisch, maar daarvan beklijft weinig in het voelen en denken. Twee eeuwen Duitse geschiedenis hebben bepaald dat men denkt dat de maatschappij deugt als er geen linksen zijn. In Nederland, Italië en Frankrijk begrijpt iedereen dat werkelijk linkse standpunten er juist bijhoren om de democratie te laten functioneren. Maar in Duitsland, Oost- en West-, trapt men bij onbehagen naar beneden, in plaats van naar boven om veranderingen te entameren. En daarin zit een basis voor fascisme. Let wel: auf keinen Fall bestaat er op dit moment een fascistisch gevaar voor de staat, maar wij moeten een beetje preventief optreden. De PDS moet in Brandenburg nu dus duidelijk maken waar de echte schuld van het onbehagen ligt.’
VOLGENS DE prognoses gaat de SPD haar absolute meerderheid verliezen in Brandenburg, het roodste land van de BRD. En ondanks zijn harde woorden over het SPD-beleid wil Gysi niets liever dan ook hier meeregeren. Minister-president Manfred Stolpe (SPD) zal echter, indien nodig, eerder de CDU om de tafel vragen. De christenen profiteren naar verwachting van het SPD-verlies en komen boven de vijfentwintig procent uit. Gysi’s PDS, met partijvoorzitter Lothar Bisky als lijsttrekker, lijkt iets te gaan winnen en zal rond de twintig procent uitkomen - een percentage dat alleen in Meckelenburg-Voorpommeren al is behaald. Extreem-rechts zit in de lift en zal vier procent of meer scoren.
De FDP-liberalen en de Bündnis-Grünen spelen geen rol van betekenis. Niet alleen het gebrek aan geld en aan groen bewustzijn is hier debet aan. Gysi: 'De mens uit de DDR is behoorlijk kleinburgerlijk. Burgerrechten - inclusief de jacht op Stasi-dossiers - en andere immateriële zaken liggen ver van zijn bed.’
En daar speelt u op in.
'Enkel in mijn taalgebruik. In de inhoud moet men zijn overtuiging volgen. Ik spreek van rijk en arm, die categorieën bestaan toch nog? Ik zou dat fenomeen ook met “klassentegenstelling” kunnen aanduiden, maar dan word ik zelfs in Brandenburg al niet meer begrepen.’
Wanneer heeft u voor het laatst iemand aangesproken met 'Genosse’ (kameraad - ah)?
'O, dat doe ik nog geregeld. Weet u, het is zo'n mooi woord.’