Human Rights Weekend: ‘Ghost Fleet’

Gevangen op zee

Migranten uit Cambodja en Myanmar zitten jaren als slaven gevangen op Thaise vissersboten. Ghost Fleet spoort ze op.

Scène uit Ghost Fleet © Ghost Fleet

‘Ik ging in m’n eentje stappen in de stad. Op zoek naar een meisje. Dat is het laatste wat ik me herinner van die nacht. Het was al licht toen ik wakker werd. Haar bed schudde. Ik klauterde door het raam naar buiten. Toen bleek dat ik midden op zee was. Als slaaf op een vissersboot.’

Ghost Fleet begint met een aangrijpend relaas van een man die jarenlang dwangarbeider was in de Thaise visindustrie, de op twee na grootste ter wereld en voor 430 miljoen euro per jaar ook in Europa leverancier van al dan niet ingeblikte tonijn en garnalen, bijvoorbeeld van het bekende merk John West.

Getuigenissen van mensonterende misstanden op en rond de vloot van het ‘Land van de Glimlach’ zijn in 2014 en 2015 voor het eerst indringend op film vastgelegd. The Guardian en The Associated Press onthulden grootschalige moderne slavernij: mensenhandel vanuit Thailand en vooral de arme buurlanden Myanmar en Cambodja, jarenlange gevangenschap op zee, dwangarbeid, te laat of niet uitbetaald loon, werkdagen van twintig uur, fysieke mishandeling, gedwongen gebruik van drugs en niet of nauwelijks behandelde ziektes en verwondingen.

Ghost Fleet suggereert met nieuwe indrukwekkende getuigenissen te komen. Dat valt tegen. Ghost Fleet is vooral een filmisch portret van de kleine Thaise actiegroep Labour Right Promotion Network Foundation (lpn), die de getuigenissen verzamelde. Gaandeweg de documentaire begrijp je dat die stichting de verklaringen bundelt als bewijs in lopende Thaise rechtszaken voor uitbetaling van achterstallig salaris.

De hoofdrol is voor oprichtster Patima Tungpuchayakul, van wie pas vlak voor de aftiteling blijkt dat ze al vierduizend vissers heeft geholpen en daarom was genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede. Ook pas laat vertelt een tekstje-in-beeld het verhaal van de stille man die haar vergezelt: hij werd op z’n veertiende gekidnapt en pas na elf jaar slavernij lukte het hem van een boot te ontsnappen.

We zien hoe de twee met een afgehuurde boot langs verre Indonesische kusten reizen, om in duistere haventjes en woonbarakken van dito visbedrijven op zoek te gaan naar getuigenissen. Hoewel nauwelijks aangestipt zal dat in deze wetteloze rafelranden van de Indonesische archipel een hachelijke onderneming zijn.

‘Ik wil wel naar huis, maar het kan niet. Mijn tijd raakt op om terug te gaan’

Het goede van de film is dat deze, de zoektocht naar getuigenissen registrerend, de aandacht vestigt op de duizenden slachtoffers van de visindustrie die al jaren ontheemd leven op nauwelijks bewoonde kusten in de uithoeken van het immense Thaise visgebied. Na het leegvissen van de nabije Golf van Thailand en de Andamanse Zee strekt zich dat inmiddels uit van de Afrikaanse tot de Australische kust.

‘De geesten’, noemen de vrijwilligers van lpn hen. Mannen die ziek of gewond werden gedumpt. Die ontsnapten uit bewaakte woongebouwen van visbedrijven, waar ze wachtten op een nieuwe vaart. Of die er met dank voor bewezen diensten werden afgezet met net genoeg geld om even te overleven. Mannen die duizenden kilometers van huis zijn en zich daar in de meeste gevallen bij neerleggen. Ze schamen zich om na jaren berooid thuis te komen. Soms spreken ze nog amper de taal van hun ouders. In de meeste gevallen hebben ze ook geen geld voor de terugreis. Bovendien trouwden ze lokale meisjes en willen ze hun gezin niet in de steek laten.

Kasim uit Myanmar bijvoorbeeld, al 21 jaar van huis weg, geïnterviewd voor zijn bouwvallige huisje: ‘Ik had geen geld om terug te gaan. Ik wilde wel, maar kon niet. Nu heb ik hier een leven opgebouwd.’ Als hij op verzoek een videoboodschap inspreekt voor zijn familie – die hij nooit meer heeft gesproken – barst hij in tranen uit. ‘Moeder, vader, vriendin – mijn soul mate – maak je niet ongerust over mij. Ik moet hier voor mijn eigen familie zorgen. Ik wil wel naar huis, maar het kan niet. Ik word ook steeds ouder. Mijn tijd raakt op om terug te gaan.’

Aan het eind van de zoektocht nemen de lpn-vrijwilligers begin 2018 twee in Indonesië gestrande mannen mee naar Bangkok. Tv-ploegen staan klaar om hun aankomst vast te leggen. Het is voor het eerst dat de Thai horen over ‘de geesten’ ver weg. We zien de Thaise coupleider en premier Prayuth een belangstellend bliksembezoek brengen aan het kantoortje van de lpn. ‘We gaan de wetgeving strenger maken’, kondigt hij aan. ‘We nemen dit probleem serieus!’

Onder dreiging van een Europese invoerboycot is zijn militaire regering dan al begonnen met registratie en controle van alle vissersboten. Zo moet een einde komen aan overbevissing, natuuronvriendelijke vismethoden, mensenhandel en slavernij. Een tevreden Europa trekt in januari 2019 zijn ‘gele kaart’ in. Ook volgens Human Rights Watch is sprake van vooruitgang. Mensenhandel en slavernij lijken te verdwijnen. Maar verdere verbeteringen blijven nodig: de werkomstandigheden voor tienduizenden arme arbeiders zijn nog net zo onmenselijk als voorheen. Omdat ze hun paspoort moeten inleveren en de boten soms jaren wegblijven, zitten de vissers volgens hrw als vanouds aan boord gevangen. Ontsnappen blijft een optie. Door Ghost Fleet weten we welk lot ze dan te wachten staat.


Jos Campman woont in Bangkok en schrijft onder andere voor de rubriek In de wereld van De Groene Amsterdammer.


Ghost Fleet is zondag 10 februari om 18.00 uur te zien in De Balie