Gewone Wehrmacht-soldaten begaan gewone gruweldaden

Berlijn – ‘Dat van die paarden vond ik jammer, met de mensen had ik geen medelijden’, vertelt een nietsvermoedende Duitse piloot over de slachtoffers die hij heeft gemaakt op Pools grondgebied. Hij is een van de ruim dertienduizend militairen die tijdens de Tweede Wereldoorlog in Britse en Amerikaanse gevangenissen werden afgeluisterd. In 2001 stuitte de Duitse historicus Sönke Neitzel bij toeval op letterlijke verslagen van die onderlinge gesprekken. Meer dan 150.000 pagina’s bedraagt zijn sensationele vondst.

Het boek dat hij er samen met sociaal-psycholoog Harald Welzer over schreef, Soldaten, heeft bij de verschijning deze maand voor ophef gezorgd. De soldaten wisselen dan ook op nonchalante toon gruweldaden uit. ‘We hebben vrouwen en kinderen met kinderwagen omgelegd’, merkt een Wehrmacht-officier op. Soldaat Müller praat enthousiast over de ‘heerlijke bioscopen en prachtige strandcafés’ in de Oekraïense stad Charkov. Om in één ruk door te gaan over de ‘bloedmooie meiden’. ‘Daar zijn we langsgereden, we hebben ze gewoon in de auto gesleurd, platgelegd en er dan weer uitgegooid. God, wat hebben die gevloekt.’

Zulke verhalen bevestigen de boodschap van de veelbesproken Wehrmacht-tentoonstelling die eind jaren negentig door Duitsland reisde. Daarin werd afgerekend met het beeld van de Wehrmacht als relatief onschuldig onderdeel van de Duitse strijdmacht in de Tweede Wereldoorlog. Toch is dat niet de kern van hun studie, stelden de auteurs Welzer en Neitzel opmerkelijk genoeg bij de presentatie van hun boek in Berlijn, afgelopen vrijdag. Sterker: in plaats van de gruwelijkheden willen zij benadrukken hoe ‘gewoon’ de Duitse soldaten waren.
‘Ideologie deed er weinig toe, de soldaten waren niet politiek gemotiveerd’, aldus Welzer. Ter illustratie dist hij een van zijn favoriete soldatengesprekken op, tussen een aanhanger van Hitler en een criticus. ‘Eerst ruziën ze. Vervolgens hebben ze seks met elkaar in de cel.’ Welzer betitelt de afluisterverslagen als ‘ontspannen kroeggesprekken’. Veel meer dan over het geweld, laat staan de jodenvervolging, gaan die over techniek. En vrouwen natuurlijk. ‘18.45 Women; 19:15 Women; 19:45 Women; 20:00 Women’, zo citeerde Der Spiegel treffend uit een gespreksverslag.

Mannen onder elkaar, kortom. ‘Veel van die gesprekken lezen achteraf als ansichtkaarten’, meent ook historicus Neitzel. ‘Het gaat over welke kroegen in Frankrijk leuk zijn, en of het bordeel in Parijs goedkoper is dan dat in Bordeaux.’ Zijn even relativerende als provocerende conclusie: eigenlijk verschillen de Wehrmacht-soldaten, op hun leiders na, weinig van de tegenwoordige militairen zoals die in Afghanistan en Irak vechten. Doodgewone jongens, die doodgewoon oorlogsmisdaden pleegden? Dat is een stelling die, nog veel meer dan de reeds bekende gruwelijkheden die de Wehrmacht heeft begaan, de Duitse gemoederen belooft te verhitten.