Pieter Hilhorst

Gezagsgetrouwe argwaan

Nederlanders reageren veel rustiger op berichten over BSE dan Belgen, Duitsers of Fransen. Waar in andere Europese landen de consumenten massaal rundvlees mijden als er weer berichten in de pers verschijnen over gekke koeien, blijft de Nederlandse consument trouw aan zijn sudderlapjes en hamburgers. Volgens Rob Tazelaar van de Productschappen Vee, Vlees en Eieren komt dat door onze nuchtere volksaard. Nederlanders laten zich niet gek maken. Bovendien hebben ze een groot vertrouwen in de gezagsdragers. Die zullen er wel voor zorgen dat de noodzakelijke maatregelen worden genomen.

Toch is ook in de agrarische sector de onrust voelbaar. Het algemene vertrouwen van de consument kan gemakkelijk omslaan in een even massaal wantrouwen. Nu al pikt de consument sommige dingen niet. Frans Kok, hoogleraar humane voeding van de Universiteit Wageningen, stelt onomwonden dat het doorstralen van kippenvlees een afdoende en veilige remedie is voor salmonellabesmetting. Ook hij moet echter toegeven dat de angst voor radioactiviteit veel groter is dan de vrees voor salmonella. Mensen willen geen doorstraald vlees. Voor de geruststellingen van de wetenschappers koopt letterlijk niemand wat.

Het antwoord van de sector is risico-communicatie. De gevaren moeten niet langer worden ontkend, maar juist zo snel mogelijk worden geopenbaard. De consument moet onmiddellijk op de hoogte worden gesteld als producten niet deugen. En toegankelijke websites moeten worden volgepropt met allerhande informatie over uiteenlopende risico’s. De tijd is voorbij dat prins Charles voor de televisie een T-bone steak at om te bewijzen dat rundvlees veilig is. Met de nieuwe risico-communicatie hopen de gezagsdragers juist door sommige dingen toe te geven het algemene vertrouwen van de consument te behouden.

Het is een interessant experiment dat hopeloos zal mislukken, maar misschien juist daardoor het gewenste effect zal hebben. Dat klinkt paradoxaal en dat is het ook. Het grote probleem is dat over veel gezondheidseffecten grote onzekerheid bestaat. Het duurde jaren voor de relatie tussen de gekkekoeienziekte en Creutzfeld-Jacob wetenschappelijk was bewezen. Wat te doen met al deze onzekerheid in het openbaarheidsoffensief? Alleen vermelden wat boven wetenschappelijke twijfel verheven is? Maar als dan na jaren academisch gesteggel iets toch gevaarlijk blijkt, komt het dubbel hard aan. De consument zal zich door de schijn van openbaarheid bekocht voelen. Dan maar alles vermelden wat maar enigszins verdacht is? Maar dan is de lijst met producten die op de voedingssite een plekje moet krijgen schier onbegrensd. Want gegarandeerd veilige producten bestaan niet. Bewuste consumenten kopen graag vlees van de alternatieve slager, maar biologische kippen zijn ook massaal besmet met salmonella. De consument zal het gevoel hebben dat niets meer te vertrouwen is. Als niks gegarandeerd gezond is, ontstaat een grote onverschilligheid.

En juist die onverschilligheid kan de traditionele vleesindustrie goed van pas komen. Je moet toch iets eten. Als biologisch eten niet gezonder is dan producten van de gangbare landbouw, waarom zou je dan meer geld uitgeven aan een alternatief kippetje? Niet het vertrouwen van de consument maar de verbreiding van het wantrouwen vormt de redding van de vleesindustrie. Het openbaarheidsoffensief levert zo via een omweg toch het gewenste effect op. Voor kritische mensen is dat een pijnlijke conclusie. Argwaan blijkt niet de ondermijning, maar de ondersteuning van het gezag.