Economie

Gezellig onderhandelen

Het AOW-overleg is grandioos mislukt. FNV-voorzitter Agnes Jongerius liep scheldend (‘tuig van de richel!’) het SER-hoofdkantoor uit. Bernard Wientjes van de werkgevers had niet eens de moeite genomen om naar het grauwe kantoorgebouw aan de Bezuidenhoutseweg te komen om het laatste compromisvoorstel van SER-voorzitter Alexander Rinnooy Kan aan te horen.
Dat had Rinnooy Kan slimmer moeten aanpakken. Fout nummer één: de locatie. De geschiedenis leert dat in Nederland historische sociale akkoorden niet worden gesloten in steriele kantoorgebouwen en tl-verlichte vergaderzalen. Vakbonden en werkgevers komen pas tot elkaar in de gezellige sfeer van het Hollandse woonhuis. Gordijnen half open, kachel op twintig en voor iedereen een kopje filterkoffie met twee koekjes; alleen dan kunnen de polderbaronnen tot zaken komen.
Zo ging het bijvoorbeeld in 1996. Toenmalig FNV-voorzitter Lodewijk de Waal nodigde zijn gesprekspartners van de Stichting van de Arbeid uit in zijn eigen huis in Haarlem, om de vastgelopen onderhandelingen over flexibilisering van de arbeidsmarkt vlot te trekken. De huiselijkheid deed wonderen. Het toen afgesloten ‘Keukentafelakkoord’ zou de basis vormen van de later door minister Ad Melkert van Sociale Zaken ingediende flexwet. De rechten van flexibel personeel (uitzendkrachten en andere werknemers met een tijdelijk contract) werden versterkt, terwijl het zittende personeel te maken kreeg met meer flexibiliteit en minder zekerheid. Dankzij het Keukentafelakkoord werd de Nederlandse arbeidsmarkt zowel eerlijker als flexibeler.
Veertien jaar eerder had het Hollandse woonhuis zich ook al bewezen als toplocatie voor sociaal-economisch overleg. In 1982 nodigde werkgeversvoorzitter Chris van Veen vakbondsvoorzitter Wim Kok en Hans van der Meulen uit in zijn huis in Wassenaar om te onderhandelen over loonmatiging en arbeidstijdverkorting. Resultaat: het Akkoord van Wassenaar. De vakbonden kregen de door hen gewenste arbeidstijdverkorting, waarmee ze de werkloosheid hoopten te verminderen. De werkgevers kregen loonmatiging, waardoor de winstmarges van de bedrijven weer wat gezonder werden.
Op het eerste gezicht stelde het Akkoord van Wassenaar niet veel voor. Op de website Parlement.com staat een digitale kopie van het akkoord. Het gaat om twee armoedige A4’tjes, volgetypt met brave voornemens over herstel van economische groei en bestrijding van de werkloosheid. Je moet goed lezen om de terloops geformuleerde uitruil tussen arbeidstijdverkorting en loonmatiging te ontdekken. Toch zou dat onderhandelingsresultaat essentieel blijken voor het economische herstel in de twintig jaar na ondertekening van het akkoord.
Arbeidstijdverkorting leidde in de jaren na Wassenaar tot de snelle opkomst van de flexibele deeltijdbaan. Dankzij de nieuwe mogelijkheden om minder dan veertig uur per week te werken stroomden vrouwen de arbeidsmarkt op. De werkgelegenheid nam toe, gezinnen werden welvarender, de economie ging harder groeien en de overheid zag het tekort op de begroting verdwijnen.
Ondertussen maakte loonmatiging Nederlandse bedrijven weer concurrerend. De winsten werden gebruikt om te investeren, waardoor de werkloosheid verder daalde.
Al dit moois hadden we te danken aan een huiskamerbijeenkomst in Wassenaar. Alleen de sociale rechten van de nieuwe flexwerkende deeltijders bleken niet zo goed geregeld. Maar dat werd later aan de Keukentafel van Lodewijk de Waal doortastend opgelost.
Het grote voordeel van huiskameroverleg is dat de deelnemers uit hen professionele milieu worden getrokken. Er zijn geen pottenkijkers en andere krachten van buiten die een compromis in de weg kunnen staan. Aan de keukentafel is het een stuk moeilijker om je compromisloos op te stellen.
Natuurlijk is de huiskamervergadering eerder het gevolg dan de oorzaak van een goede verstandhouding tussen werkgevers en werknemers. Bij de ijskoude sfeer die sinds enkele jaren het sociaal-economische overleg verpest, passen geen huisbezoekjes. Sinds de FNV in 2006 na anderhalf jaar overleg plotseling het overleg over soepeler ontslagrecht opblies, hebben werkgevers hun geloof in de polder verloren. De vakbonden, ondertussen, denken dat werkgevers onder een hoedje spelen met het kabinet (lees: Piet Hein Donner), en daarom niet serieus willen onderhandelen.
Maar toch zouden ze het moeten proberen: Agnes Jongerius op bezoek bij Bernard Wientjes. De VNO-NCW-voorzitter was tot 2005 lid van de raad van bestuur van de exclusieve wastafelproducent Villeroy & Boch en had daar de leiding over de ‘Divisie Wellness’. Met een beetje mazzel timmeren ze samen een nieuw historisch sociaal contract in elkaar: het Sauna-akkoord van 2009.