De 21 romans die onze blik veranderden

Gezelschapsspel

Afgelopen week presenteerden wij ons boek De 21 romans die onze blik veranderden in Pakhuis de Zwijger in Amsterdam. De komende dagen publiceren we de teksten die onze redacteuren uitspraken over hun favoriete romans: van Dorris Lessings The Golden Notebook tot Jan Wolkers’ Turks fruit en Michel Houellebecqs Elementaire deeltjes tot Frans Kellendonks Mystiek lichaam.

Medium 46b2207b1c520b9031e23adcad6c153a

Het is een leuk gezelschapsspel, bedenken welke boeken de wereld hebben veranderd, zeker als je het lijstje tot tien probeert terug te brengen en je streng moet kiezen. Dan komt het op scherpe argumenten aan, en ben je gedwongen heel wat darlings te killen.

Als je op het net zoekt naar zulke lijstjes vind je er honderden, en ook heel veel discussiefora waarop lezers met elkaar in de clinch gaan. Op de lijstjes staan vaak trouwens vijftig of zelfs honderd boeken, wat veel minder leuk is omdat het minder tot kibbelen leidt.

Natuurlijk vind je de grote religieuze boeken terug op veel van die lijsten: de bijbel, de koran, De gesprekken van Confucius. Net als politieke boeken als Het communistisch manifest of Het kapitaal, Het rode boekje van Mao en De republiek van Plato. Darwin, Freud en Newton zijn ook vaste prik op veel lijstjes, net als Machiavelli, John Stuart Mill en Thomas Paine. Vaak worden ook feministische klassiekers genoemd, van Mary Wollstonecraft, Simone de Beauvoir of Betty Friedan, en dagboeken dan wel traktaten die ons overtuigen van het kwaad dat slavernij is. In veel gevallen gaat het om boeken waarvan de invloed onmiskenbaar is geweest, eigenlijk wel hard bewezen kan worden.

Spannend wordt het misschien pas echt als er vol vuur gepleit wordt voor meer controversiële of particuliere teksten. Op nogal wat Engelse lijstjes prijkt bijvoorbeeld Book of Rules of Association Football uit 1863, de regels die van het voetbal een min of meer beschaafde sport maakten – tot die tijd mocht behalve tegen de bal ook even hard tegen de tegenstander aan geschopt worden, ook van de scheidsrechter – als die er al was. Nu er duidelijke regels waren, kon het voetbal uitgroeien tot de populairste mondiale sport. ls een van de tien van de boeken die de wereld veranderden? Of zijn het toch vooral die verdomde Engelsen die voor altijd willen vastleggen dat Engeland de bakermat van het voetbal is.

Op sommige lijstjes figureert zo ook de Kamasutra, het klassieke Indiase leerboek over het uitvoeren van de meest onmogelijke seksuele standjes. Of La guerra de guerrillas van de revolutionair Che Guevara. Hij schreef het boek na de Cubaanse Revolutie en publiceerde het in 1961, waarna het al snel een handboek werd voor duizenden guerrillastrijders over de hele wereld. Het lijkt duidelijk dat ook dit boeken zijn waar je flink over kunt steggelen.

In de zomer van 2014 gaf de redactie van De Groene Amsterdammer zich hartstochtelijk aan het gezelschapsspel over. Aanleiding was het boek Kapitaal in de 21ste eeuw van de Franse econoom Thomas Piketty, dat het intellectuele en politieke debat op dat moment beheerste. Hoe kwam het dat iedereen het juist over dat baksteendikke en toch niet makkelijk leesbare boek had? In ieder geval ook omdat het politieke klimaat ernaar was. Al snel leidde het bij ons tot de vraag wat andere boeken waren die voor zulk hevig debat hadden gezorgd. We besloten ons te beperken tot eigentijdse intellectuele klassiekers, verschenen na 1945, die vaste denkbeelden omvergekegeld hadden en nog altijd een ijkpunt van het denken vormden. We waren zo bescheiden om niet meteen te eisen dat die boeken de wereld hadden veranderd, maar ze moesten wel ons denken een tik hebben gegeven. Leidende vraag, toen, tijdens de redactievergaderingen was: van welke auteurs weet iedereen nog steeds met welk groot idee hun naam verbonden is?

We kwamen uit op een lijst die begon met Le deuxième sexe van Simone de Beauvoir, uit 1949, die via onder meer de sleutelwerken van Hannah Arendt, Edward Said en Francis Fukuyama leidde naar The White Man’s Burden van William Easterly, uit 2006. We kwamen erachter dat een boek een intellectuele klassieker wordt als het op het juiste moment het juiste geluid laat horen. Dat klinkt als een open deur, maar regelmatig brachten de klassiekers vooral samen wat er op dat moment al aan nieuwe gedachten leefde en vertaalden ze dat naar een breder intellectueel publiek, buiten de academie, buiten de kring van directe vakspecialisten.

Het begon met een zomerserie in De Groene en werd daarna een boek: De twintig boeken die ons denken veranderden. In de vele enthousiaste reacties die we op dit boek over beslissende non-fictiewerken kregen, klonk één vraag heel duidelijk: kunnen jullie dit niet ook doen met romans? Hier hadden we meteen oren naar. Al was het misschien wel moeilijk. Zoals samenstelster Marja Pruis in haar inleiding van De 21 romans die onze blik veranderden schrijft: ‘Misschien is het effect van fictie anders dan non-fictie, niet zo direct en grootscheeps maatschappelijk te duiden, maar daarmee nog niet minder bepalend voor een cultuur, een mentaliteit, een mensbeeld. Sterker nog: als het op “echt begrijpen” van de ander aankomt, of het nu gaat om een terrorist, een huisvrouw of een hippie, kun je misschien beter een roman lezen dan een filosofisch traktaat.’

Als je op het net zoekt naar de romans die de wereld veranderden kom je eigenlijk al snel op een dood spoor terecht. Natuurlijk prijkt er ook fictie op de lijst van wereldveranderende boeken. Shakespeare wordt vaak genoemd, George Orwell met zijn 1984 en de tranentrekkende anti-slavernijroman Uncle Tom’s Cabin van Harriet Beecher Stowe.

Opvallend is dat je veel eerder succes hebt met lijstjes als je vraagt naar romans die je leven veranderen. Ook opvallend: dan staat vooral De alchemist van Paulo Coelho bovenaan. Het is een opmerkelijk verschil: klassieke non-fictie verandert de wereld, romans veranderen onszelf. Het was een verschil waar wij ons als redactie ook al bewust van waren. Romans leiden in de regel tot een ander soort debat dan non-fictie. Vaak gaat het dan om een schandaal. Van Lady Chatterley’s Lover tot Lolita, van Reve’s Nader tot U tot Rushdie’s Satanic Verses: ze zorgden eerst voor verontwaardiging, of het nu was vanwege te vrijmoedige seks of het beledigen van een god of profeet; pas later bleek het schandaal ergens voor te staan dat groter was en bleek ook dat de roman maatschappelijke grenzen had helpen verleggen. Vaak zorgen invloedrijke romans ook niet voor een schandaal, maar blijken ze wel als eerste een tijdgeest te vangen.

Vorige zomer praatten we tijdens de redactievergaderingen opnieuw over schrijvers en hun boeken. Weer was 1945 het beginpunt. De vraag was deze keer niet welk boek ons denken had veranderd, maar welke roman onze blik had veranderd. En dan dus niet alleen onze persoonlijke blik, maar liefst die van een hele generatie. We wilden het over romans hebben die niet alleen samenvielen met de tijd waarin ze werden geschreven, maar die die tijd mede vormgaven, vooruitliepen op veranderingen, stem gaven aan onderdrukten, maatschappelijke systemen aanklaagden, taboes openbraken. Wat betekende Andreas Burniers Een tevreden lach voor de emancipatie van lesbo’s en vrouwen? In hoeverre is Turks fruit van Jan Wolkers de bril geworden waarmee we naar de vrije jaren zestig kijken?

We bespraken tien romans in De Groene; we maakten vervolgens een boek waarin we 21 romans belichtten. Van al die 21 romans kun je zeggen dat ze op het juiste moment een groot leespubliek aanspraken. Of het nu gaat om On the Road van Jack Kerouac, 1984 van George Orwell, Invisible Man van Ralph Ellison, De Goelag Archipel van Aleksandr Solzjenitsyn, The Golden Notebook van Doris Lessing, Een tevreden lach van Andreas Burnier, Elementaire deeltjes van Michel Houellebecq of White Teeth van Zadie Smith – het zijn stuk voor stuk romans die iets als eerste verwoordden en een nieuw tijdperk inluidden.

Voor het verschijnen van het boek speelden we nog een keer het gezelschapsspel, ditmaal door onze lezers te vragen welke romans volgens hun onze blik veranderden. We kregen meer dan tweehonderd reacties; zestig procent stemde daarbij op onze keuzen. Dat leverde de volgende top-tien op:

1984 van George Orwell

Slaughterhouse-Five van Kurt Vonnegut

Elementaire deeltjes van Michel Houellebecq

Zen and the Art of Motorcycle Maintenance van Robert M. Pirsig

De ondraaglijke lichtheid van het bestaan van Milan Kundera

Op de gedeelde zesde plaats, met evenveel stemmen: Die Blechtrommel van Günter Grass, Op weg naar het einde van Gerard Reve en White Teeth van Zadie Smith.

Tot slot nog op de gedeelde negende plaats: De donkere kamer van Damokles van W.F. Hermans en On the Road van Jack Kerouac.

Groene-lezers zouden geen Groene-lezers zijn als ze niet eigengereid waren. Meer dan veertig procent van de respondenten noemde dan ook een andere titel. Omdat Groene-lezers beginnen te denken voordat ze de criteria hebben gelezen, zaten daar veel romans bij van voor 1945, en die tellen eigenlijk niet mee. En afgezien van de Telefoongids die door een grapjas werd genoemd, zou van de aangedragen titels nog weer een nieuw boek gemaakt kunnen worden, waarin onder meer J.M. Coetzee met Disgrace, Varlam Sjalamov met zijn Berichten uit Kolyma, Philip Roth met Everyman, Dave Eggers met The Circle, Alice Walker met The Color Purple, Chimamanda Ngozi Adichie met Americanah, Thomas Bernard, Louis Paul Boon, Patrick Modiano, W.G. Sebald en Gabriel García Márquez een plaats zouden moeten krijgen.

Dat klinkt als een mooi boek. Dat gezelschapsspel kan dus niet vaak genoeg gespeeld worden.


U kunt De 21 romans die onze blik veranderden kopen voor €19,95 (inclusief verzendkosten)