Gezocht: de perfecte Nederlander. En een warme douche na afloop

Op een scherm flitsen portretten voorbij van tientallen pubers. A trois quart geschoten in een licht dat ze niet spaart: veel jeugdpuistjes, donssnorren en slecht aangebrachte make-up. Ondertussen klinkt de verveelde stem van de castingdirector, een vrouw met een niet te plaatsen accent. ‘Maybe’, ‘no’, ‘hmmm’ en een enkele ‘yes’.

Medium 20140703 1155322

Over de kunst van De Rietveld

Op eindexamenexposities van kunstacademies voelt de bezoeker zich vaak verloren. Zoveel verschillende werken zijn er te zien, in uiteenlopende disciplines en zonder een gemeenschappelijk thema. De Rietveld Academie in Amsterdam organiseerde bij het eindexamen dit jaar een Masterclass Kunstkritiek voor jonge kunstcritici, filosofen, literatuurwetenschappers en kunstenaars. Onder leiding van Lucette ter Borg (NRC Handelsblad en Cinema Zuid) leerden twaalf aspirant-schrijvers een kunstkritiek schrijven naar aanleiding van hun bezoek aan de eindexamens op de Rietveld. De drie beste stukken verschijnen online bij De Groene Amsterdammer. Op zoek naar parels en ander ongepolijst schoons. De kunstwerken zijn nog een paar dagen te bekijken: Do 3 juli - vr 4 juli: 11.00-21.00; Za 5 juli: 11.00-20.00; Zo 6 juli: 11.00-16.00. Gerrit Rietveld Academie, Frederik Roeskestraat 96, Amsterdam.


Op een scherm flitsen portretten voorbij van tientallen pubers. A trois quart geschoten in een licht dat ze niet spaart: veel jeugdpuistjes, donssnorren en slecht aangebrachte make-up. Ondertussen klinkt de verveelde stem van de castingdirector, een vrouw met een niet te plaatsen accent. ‘Maybe’, ‘no’, ‘hmmm’ en een enkele ‘yes’.

Wat is dit voor casting? De huidskleur van de veertig tieners - blank - is een eerste hint. De Braziliaanse kunstenares Patricia Werneck Ribas zoekt in haar werk A Casting, onderdeel van de eindexamenexpositie van de Rietveld Academie, naar ‘de’ Nederlander.

Het werkt heel eenvoudig: zodra je weet wat de bedoeling van de kunstenaar is, beoordeel je mee. Dus als Ribas ‘too French’ zegt bij de foto van een meisje, denk jij dat ook. Bij elk nieuw portret deel je de puber in bij ‘Nederlands’ of ‘niet-Nederlands’. A Casting is een geinige knipoog naar de discussie over ‘de’ Nederlandse identiteit, die sinds Fortuyn woedt. Tegelijkertijd is het een waarschuwing tegen hokjesdenken.

Medium 20140703 1202262

Ook de korte film When we’re alone together van de Nederlandse Cholena de Koning is maatschappijkritisch, zij het op een andere manier. Drie vrouwen zitten in een dure Amerikaanse slee met lakhout en kalfslederen bekleding. Het regent, maar de dames zitten comfortabel en droog. Een lippenstift komt voorbij, een kauwgum, een opgespoten lip. De vrouwen kijken vervreemd naar elkaar, als poppen. In al hun kunstmatigheid lijken ze hun identiteit te hebben verloren.

Naast de prachtige cinematografie - koel en scherp gefilmd - is het geluid in deze (woordloze) film erg mooi. Als de siliconenlip wordt gestift klinkt een hard gekras, als de kauwgom wordt uitgepakt een extreem luid geritsel. De film eindigt met een poëtisch beeld van de vrouw op de achterbank, die een telefoonhoorn tegen haar kruis aandrukt waarop een tropische schelp ligt. De man aan de andere kant van de lijn hoort de zee: een symbool van het natuurlijke en het intieme. Langzaam ontstaat een uitdrukking van genot op zijn gezicht. De man staat in contact met het menselijke, datgene wat de drie vrouwen in hun consumptiedrift verloren hebben.

Medium 20140703 1222472

Ook in het werk van de Nederlandse Christine Bax speelt geluid een belangrijke rol, de belangrijkste rol zelfs. Haar installatie bestaat uit een halve, doorzichtige koepel die aan het plafond hangt. De luisteraar moet er recht onder staan, op twee voetstapsymbolen, om het geluid dat uit de koepel komt als een woordendouche te ondergaan. Bax leest een kort verhaal voor, ‘De dans van het onuitgekomen kuiken’, dat vanaf de eerste zin (‘Ik ben de enige die haar niet zal vergeten’) intrigeert.

Hoewel Bax’ stem lieflijk en zacht klinkt, is het verhaal juist sinister (‘Het is een kwestie van een paar minuten voordat de groep schoolkinderen en de hele stad verzwolgen gaan worden onder de brandende golven zuur (..)’ en droog. Daartussen zitten dan weer korte, rijke zinnen als ‘De botjes in haar pols zijn verfijnd, alsof ze gemaakt is van dun en doorzichtig ivoor’.

De minimalistische, mooi ontworpen installatie zie je niet als je er recht onder staat. Hierdoor lijkt het of het verhaal dat je hoort uit het ‘niets’ wordt verteld.

Een contrast tussen moderne technologie en oeroude orale cultuur. Dat maakt het ondergaan van de installatie tot een bijzondere ervaring. Door de afwezigheid van visuele elementen gaat de luisteraar volledig op in de onzichtbare woordenstroom, als een warme douche.

Jonas Kooyman (1989)volgt een master Journalistiek aan de UvA en studeerde een semester aan de New School in New York. Hij is organisator van de schrijversmanifestatie Shut Up & Write Amsterdam en schrijft als freelance journalist o.a. voor NRC Handelsblad