Glazen ingooien

Er fikten wat literaire binnenbrandjes de afgelopen weken. In Vlaanderen vochten Marnix Peeters (de mediagenieke auteur van Natte dozen, aanbevolen als ‘spijkerhard, rechts en seksistisch’) en de wat serieuzere schrijver Christophe Van Gerrewey elkaar de tent uit.

Van Gerrewey vond dat Peeters alleen ‘platte onzin’ schreef, voor ‘zwakzinnige pubers’ enzovoort, terwijl Peeters twijfelt aan het bestaan van Echte Auteurs en Aandachtige Lezers die bij een knisperend haardvuur… enzovoort.

Bij ons hield een column van een boekhandelaar over het Droomboek en de mensen die dit kwamen afhalen de gemoederen zozeer bezig dat het even een uitslaande brand leek te worden. Monique Burger van De Nieuwe Boekhandel had zich vrolijk gemaakt over de types die ze ineens in de winkel zag om hun gratis boekje op te halen. Die column verscheen in een vrij obscuur hoekje, achter een abonnementsmuur van een vakblad voor de boekenbranche, maar bereikte toch een enorm publiek, dat furieus werd en de ramen van de boekwinkel ging bekladden en inslaan.

In allebei de gevallen gaat het om hoog versus laag, plat versus verfijnd, zwakzinnig versus erudiet. Dat verschil benoemen lijkt een nieuw taboe te zijn. Natuurlijk is er een verschil tussen de mensen die gratis het koninklijke Droomboek komen ophalen en de mensen die literair werk kopen. Iedereen weet dat die twee populaties van elkaar verschillen, en als een boekhandelaar dat laat zien, op een ludieke toon, en met de slapstickachtige overdrijving die bij columns hoort, dan is de menigte op internet aan het morren.

We weten allemaal dat er een verschil is tussen plat vermaak en serieuze boeken die wat meer tijd, concentratie, intelligentie en gevoeligheid vereisen. We weten allemaal dat er een verschil is tussen liefhebbers van het platte vermaak en liefhebbers van de serieuze boeken, maar zodra je dat benoemt, krijg je een steen door je ruit.

Zoals je nog maar een paar jaar geleden niet hardop mocht zeggen dat niet-westerse allochtonen oververtegenwoordigd waren in de criminaliteitscijfers, zo mag je nu niet hardop zeggen dat er een verschil is tussen Droomboek- en romanlezers. En je mag er al helemaal geen waardeoordeel aan verbinden, want dan reageert de hitsige meute op het internet onmiddellijk. Die meute is een door-en-door moralistische meute. En tegen de morele verontwaardiging kun je je heel moeilijk wapenen, wist Nietzsche al. Daar regeert alleen het ressentiment, dat niet voor rationele argumenten vatbaar is.

Als je geen winkel hebt is het veel makkelijker om elitair te zijn

De moreel verontwaardigden, die we tegenwoordig veel in journaaluitzendingen op straat horen en die we op internetfora zien, reageren alsof ze bedreigd zijn, alsof ze diep vanbinnen wel weten dat ze bij de verliezende partij horen, en ze dus in opstand moeten komen tegen hun onderdrukkers, de politici, de rijken, en inmiddels ook de intellectuelen.

Vreemd, want juist die intellectuelen hebben het gevoel dat ze verliezen van de snelle commercie, het platte succes, de macht van de kijkcijfers en de massa. Je zou zeggen: wat klágen die platte _Droomboek-_lezers nog? Ze hebben toch al lang gewonnen? Wie leest er nog literatuur? Wat zou het je kunnen schelen als iemand in z’n eigen elitaire kringetje z’n elitaire liedje zingt? De moreel verontwaardigde meute komt toch ook niet in opstand tegen musici die modern gecomponeerde avant-gardemuziek spelen? Reken maar dat ze daar ook grinnikend de vloer aanvegen met hun volksheld André Rieu of Gerard Joling.

Nog complexer wordt het als je bedenkt dat Monique Burger bekend is van het boekenpanel van De wereld draait door. In die hoedanigheid krijgt ze juist de kritiek te veel mee te doen aan de snelle commercie, het oppervlakkige talkshowrumoer, de kijkcijfers, de bestsellerlijstjes, enzovoort. Ze bevindt zich dus precies tussen de twee partijen die nu met elkaar in de clinch liggen: de platte massa en intellectuele elite. Tekenend voor de positie van de boekhandelaar anno nu. Als je geen winkel hebt is het veel gemakkelijker om elitair te zijn.

Het derde binnenbrandje: Naima el Bezaz wil niet meer naar De wereld draait door komen, en heeft slaande ruzie met de redactie. Het is niet helemaal duidelijk waarom, maar uit haar berichten op Facebook blijkt dat het programma zich naar haar smaak te veel wil richten op het autobiografische in haar boek, uit ‘sensatiezucht’, terwijl El Bezaz er alleen wil komen om over haar roman te praten. ‘Ik ben auteur, nodig me uit als auteur.’ Dit is het hele conflict in één persoon. Ik geloof niet dat ik zo sterk in mijn schoenen zou staan en een potentieel verkoopsucces zou laten schieten voor hooggestemde artistieke principes. Je gooit je eigen glazen in, riep haar uitgever.

Ja, misschien, maar dat is altijd nog oneindig veel beter dan wanneer anderen dit doen.