Globocop ii

‘ALS DE CIA JE KOMT bevrijden, maak dan liever dat je wegkomt’, zei Labour-veteraan Dennis Healey eens in het Lagerhuis. De Iraakse militairen die zich vorige maand hebben laten verleiden om in opstand te komen tegen Saddam Hoessein zullen zijn woorden onderschrijven, althans voorzover ze nog in leven zijn. Er komen steeds meer aanwijzingen dat Operatie Desert Fox was bedoeld als ondersteuning van een poging om Saddam ten val te brengen. Nu de poging is mislukt, staan de VS voor de keuze tussen een smadelijke aftocht of het gebruik van nog grover geweld om hem te verdrijven.

Door het uitblijven van tastbaar resultaat staat het prestige van Washington en zijn ‘zielige Britse luitenantje’ (Chomsky) in de hele regio op het spel. Ze hebben Saddam zo in het nauw gedreven dat hij alles zal riskeren, inclusief wanhoopsaanvallen op zijn buren en terreuraanslagen tegen westerse doelen, om zijn huid te redden. De VS hebben de Veiligheidsraad voor schut gezet en vroegere bondgenoten vervreemd, met name de Russen, die nu zelfs de no fly-zones illegaal noemen. En dat alles omdat de VS - gelijk de Britten vijftig jaar geleden - hun eigen mannetje in Bagdad wilden installeren. Natuurlijk ontkennen Amerikaanse woordvoerders dit scenario in alle toonaarden. Militair analist Willam Arkin, die vorige week in deze krant al zijn twijfels uitte over de officiële uitleg van Desert Fox, kan er alleen maar om lachen. Arkin: 'Als ze achteraf toegeven dat ze Saddam per bombrief wilden vervangen, staat het hele Pentagon in zijn hemd.’ Anderzijds heeft Saddam er ook geen belang bij om een coup tegen zijn bewind - ook al is die dan mislukt - breed uit te meten. Toch klapte zijn eeuwige klusjesman, vice-premier Tariq Aziz, op 4 januari even uit de school. Op een persconferentie zei hij: 'In november gaf Clinton zijn agenten in de regio, met name president Moebarak van Egypte en kroonprins Abdalla Ibn Abdel-Aziz van Saoedi-Arabië, de verzekering dat deze aanval anders zou zijn dan de vorige. Ditmaal ging het erom Saddam ten val te brengen. Vandaar dat ze het groene licht gaven voor Desert Fox.’ Evenals Aziz’ beschuldigingen van spionage aan het adres van Unscom wordt deze uitspraak inmiddels bevestigd door Amerikaanse bronnen. De precieze toedracht zal waarschijnlijk pas over jaren bekend worden, zoals het ook jaren heeft geduurd voordat de dramatische ontknoping van de Amerikaanse operaties tegen de Somalische generaal Aidid in 1994 werd onthuld. Maar aan de hand van gegevens uit Arabische kranten, internationale persbureaus en bronnen bij Centcom, het Amerikaanse opperbevel in de Golf, valt het plan aardig te reconstrueren. GERUCHTEN OVER opstanden, aanstaande staatsgrepen en buitenlandse invallen doen in Irak sinds 1991 onafgebroken de ronde. Meestal ontstaan ze uit desinformatie die door het regime in Bagdad wordt gebruikt als aanleiding voor nieuwe zuiveringen, dan wel uit de valse hoop van oppositiebewegingen in ballingschap. En soms kloppen ze, zoals in 1995, toen de CIA samen met een door haar opgerichte marginale verzetsbeweging, het Iraaks Nationaal Congres (INC), een pseudo-invasie in het Noorden ondernam, bedoeld om Saddam bezig te houden. Maar in de laatste maanden voorafgaand aan Desert Fox was er sprake van nieuwe ontwikkelingen. Zoals het Pentagon vorige week bekendmaakte, heeft Saddams zoon Qussai in november een beweging van shi'itische opstandelingen in het Zuiden van Irak uiterst bloedig neergeslagen. Het Zuiden is de uitvalsbasis van de Islamitische Hoge Raad voor de Revolutie, geleid door de pro-Iraanse ayatolla Bakr al-Hakim uit Teheran. Zijn guerrilla’s vormen samen met de Koerden (zolang die tenminste niet elkaar bestrijden) het voornaamste tegenwicht tegen Saddams regime, dat wordt overheerst door soenniten uit Midden-Irak. De zuiveringsoperatie van Qussai, waarbij naar verluidt honderden zuiderlingen werden geëxecuteerd en duizenden gevangengezet, is destijds door Washington doodgezwegen. Dat is uitzonderlijk omdat de Amerikanen elke gelegenheid aangrijpen om mensenrechtenschendingen in Irak aan de kaak te stellen. De operatie van Qussai viel echter samen met de geplande aanval van de VS op 15 november, die op het nippertje werd afgeblazen. Als die aanval was doorgegaan, was hij een enorme steun in de rug geweest voor de shi'itische guerrilla’s. HET WAS EEN EERSTE aanwijzing dat de VS bereid zijn met Iran en de Islamitische Hoge Raad samen te werken. Saddam begreep dat, want sindsdien concentreert ook hij zijn aandacht op het Zuiden. Vlak voor Operatie Desert Fox bracht hij een ingrijpende wijziging in zijn commandostructuur aan. De gebruikelijke opstelling van het Iraakse leger is een drietrapsraket: de reguliere troepen staan langs de grenzen, daarachter liggen de divisies van de Republikeinse Garde (om Bagdad te beschermen tegen opstandige legercommandanten) en Bagdad zelf wordt beschermd door de Speciale Republikeinse Garde, Saddams laatste bastion tegen opstandige commandanten van de gewone Republikeinse Garde. Het commando over deze eenheden was altijd geregeld volgens de gebruikelijke militaire hiërarchie, maar op 16 december verdeelde Saddam het land in vier militaire regio’s onder bevel van zijn naaste medewerkers uit de regerende Baath-partij. Hij had, met andere woorden, geen vertrouwen meer in zijn commandanten. Bevelen werden niet langer via de militaire kanalen gegeven, maar alleen via zijn Speciale Veiligheidsdienst. Verder nam de president zelf het bevel over de luchtmacht op zich, zodat hij naar Bagdad oprukkende colonnes kon tegenhouden. Tenslotte werden, in een hoogst ongebruikelijke manoeuvre, complete divisies van de Republikeinse Garde van het Noorden naar het Zuiden gedirigeerd. Het is mogelijk dat Saddam de Amerikaanse plannen vroegtijdig heeft ontdekt of voorvoeld, want tijdens Desert Fox ontstond in het Zuiden een revolutionaire situatie. Op 1 januari berichtte de in Londen uitgegeven krant al-Hayat dat commandanten van het Derde Legerkorps in Basra (Zuid-Irak) tijdens de bombardementen in opstand waren gekomen. Ze zouden worden gesteund door buitenlandse troepen, maar het complot werd verijdeld. Vijf hoge officieren, onder wie een divisiecommandant, werden rond 18 december geëxecuteerd, zo meldden Iraakse ballingenorganisaties. Dit werd later bevestigd door de Amerikaanse bevelhebber in de Golf, generaal Anthony Zinni. OOK OVER de precieze aard en gevolgen van de bombardementen is inmiddels meer bekend geworden. Ze beantwoorden aan het beeld zoals dat vorige week in deze krant werd geschetst. Niet de massavernietigingswapens maar Saddams communicatiesystemen, zijn mobiliteit, zijn persoonlijke veiligheid en delen van zijn economische imperium werden aangetast. Maar bovenal werd Bagdad in die (achteraf gezien beslissende) dagen volkomen van de rest van Irak geïsoleerd, zodat men in het Zuiden kon toeslaan. Het ging daarbij om veel meer dan wat aanslagen, zoals de Amerikanen volhouden. Irak liet in een door westerse media genegeerd communiqué weten dat tijdens Desert Fox 'infiltranten’ uit Koeweit en Saoedi-Arabië waren 'geëlimineerd’. Wie waren die infiltranten? Het Iraanse persbureau Irna en Deutsche Presse Agentur meldden dat omstreeks 18 december Amerikaanse, Britse, Koeweitse en Saoedische eenheden Irak binnentrokken, sommige versterkt door tanks. Een Iraakse oppositiegroepering in Jordanië heeft achteraf ontvouwd dat het ging om een door de CIA uitgedacht plan. Onder dekking van de luchtaanvallen moesten vijfduizend Amerikaanse soldaten, drieduizend Iraakse shi'itische strijders en vijftienduizend Koeweiti’s en Saoedi’s vanaf de Iraakse zuidgrens via Basra naar Bagdad doorstoten, gesteund door het overgelopen Derde Legerkorps. In vrijwel alle berichten over sabotage tijdens Desert Fox ligt het zwaartepunt eveneens in het Zuiden. De Londense krant al-Sharq al-Awsat berichtte dat opstandelingen in Basra in gevecht waren gewikkeld met de Republikeinse Garde. In Bagdad vond eveneens een bestorming van het nationale radio- en tv-complex plaats. Het gevaar dat het Zuiden zich tegen hem keert, verklaart waarom Saddam zo gebeten is op de no fly-zones. De incidenten tussen Amerikaanse en Iraakse vliegtuigen spelen zich niet voor niets hoofdzakelijk in de zuidelijke no fly-zone af. In beide zones knepen de Amerikanen jarenlang een oogje toe door twee uur op, twee uur af te patrouilleren, zodat de Iraakse luchtmacht telkens twee uur vrij spel had. In het noorden gaat het nog steeds zo toe, alleen in het zuiden willen de VS sinds 16 december alle Iraakse bewegingen controleren. De Islamitische Hoge Raad meldt voortdurend nieuwe gevechten rond Basra en volgens Zinni 'gaan de executies in het Zuiden nog altijd door’. Het INC in Londen heeft zelfs een kant-en-klaar plan voor het opzetten van bevrijde gebieden onder dekking van nieuwe Amerikaanse luchtaanvallen. INC-voorzitter Ahmet Chalabi: 'We verwachten dat we niet zullen hoeven vechten tegen het Iraakse leger. Dat loopt meteen over zodra het van Saddams toezicht verlost is.’ Voorzover Bagdad nog geen blauwdruk van de Amerikaanse plannen had, heeft het die uit de Arabische en westerse pers kunnen samenstellen. OP 17 JANUARI loopt de ramadan af en kan het spel van voren af aan beginnen, al zullen de VS zwaardere middelen moeten inzetten. Het doel is nog steeds een machtsovername door een sterke man of beweging die het land bijeenhoudt. 'We bekommeren ons in de eerste plaats om de territoriale integriteit van Irak’, zei Zinni op een persconferentie: 'Dat is de sleutel tot alles wat we doen. Die groepen (Iraakse verzetsbewegingen - ab) selecteren we zorgvuldig volgens dat criterium.’ Bronnen in Zinni’s omgeving en Irak-experts zeggen dat de VS het liefst een hoge Iraakse militair aan de leiding zien. The Washington Post meent te weten dat de belangrijkste Amerikaanse troef Saddams halfbroer Barzan al-Takriti was. Tijdens een langdurig verblijf van Barzan in Genève ten behoeve van zijn ernstig zieke vrouw Alam zou hij door de CIA zijn gepaaid met het oog op een coup tegen Saddam. Inmiddels teruggekeerd, had hij op het hoogtepunt van Desert Fox moeten toeslaan. 'Weer zo'n halfbakken plannetje van de Clinton-kliek’, spotte de krant. Minstens zo halfbakken was de besluitvorming rond de hele operatie, zo betogen vooraanstaande Amerikaanse staatsrechtgeleerden. Een van hen is emeritus-hoogleraar Michael Ratner van Yale University. Hij won als advocaat in 1990 de rechtszaak Dellums vs. Bush met als gevolg dat de president gedwongen werd toestemming aan het Congres te vragen voor Desert Storm. Ratner: 'In tegenstelling tot de poppenkast die we nu in de Senaat zien, is het bevel tot Desert Fox pas echt reden voor impeachment. Artikel één van de grondwet eist dat de president toestemming vraagt voor elke militaire operatie waaraan oorlogsgevaar verbonden is. Volgens Madison was die passage nou juist gemaakt om te voorkomen dat één man het land in een oorlog kan verstrikken. Nu omzeilt Clinton het debat en hoeft hij niet in het openbaar te vertellen wat zijn oorlogsplannen zijn. Ten tweede heeft hij geen toestemming gevraagd aan de Veiligheidsraad, hoewel de grondwet internationale verdragen de “hoogste wet van het land” noemt. Het pijnlijke is dat temidden van het patriottische gebral in het Congres niemand weerwoord biedt.’ Maar als puntje bij paaltje komt hoeft de president niet uit te leggen waar het om begonnen is. Het beleid is primair gericht op behoud van de olieaanvoer, zoals onderminister van Buitenlandse Zaken Thomas Pickering in mei jongstleden nog eens benadrukte. Dit is het onderliggende motief van elke Amerikaanse stellingname inzake sancties, militair ingrijpen of de internationale rechtsorde en dat motief zit diep in de collectieve psyche verankerd. In de film Air Force One zegt de terrorist van dienst dat de Amerikanen in Desert Storm honderdduizend Irakezen over de kling hebben gejaagd om één cent per gallon benzine te besparen. Toen die scène vorig jaar werd vertoond in het goedbekeken tv-programma Politically Incorrect en de presentator aan het publiek vroeg of het die beschuldiging kon bevestigen of ontkennen, zweeg de zaal veelbetekenend.