God spelen

REGISSEUR Terry Gilliam, die niks met The Truman Show te maken heeft, wist dertig jaar geleden al dat er iets mis was. Het voormalige Monty Python-lid en de maker van de in mei uitgekomen film Fear and Loathing in Las Vegas zei onlangs: ‘Ergens in de jaren zestig had ik het gevoel dat televisie mijn geest in bezit nam. Ik liep in Californië op het strand, de zon zakte in zee, de meeuwen vlogen over mijn hoofd, een mooi meisje liep naast me, en ik wist niet of ik genoot omdat ik het echt mooi vond of door alle tv-reclame. Ik kon mijn eigen, unieke ervaringen niet meer scheiden van de geprogrammeerde. Het was een van de redenen om Amerika te verlaten en naar Engeland te gaan. In Europa heb je een groot besef van continuïteit. Je bent omgeven door geschiedenis. In Californië begint de geschiedenis elke ochtend als je wakker wordt.’

Gilliam zal in 1976 met instemming naar Sidney Lumets film Network hebben gekeken, waarin tv-maker Howard Beale het medium helemaal zat was. ‘Televisie is een godvergeten amusementspark’, riep hij zijn kijkers toe. 'Wij zitten in de anti-verveling-industrie. Als u de waarheid wilt, ga naar God, je goeroe of jezelf. Wij vertellen alleen wat u wilt horen en we liegen als de hel. Wij doen in illusies. En jullie beginnen te denken dat televisie de werkelijkheid is en je eigen leven onecht.’
Het thema is dus niet nieuw, maar Peter Weir (van onder andere Dead Poets Society) heeft er met hulp van scenarioschrijver Andrew Niccol een mooie, zij het soms sentimentele variant op gemaakt met een zowaar ingetogen en kwetsbare Jim Carrey in de hoofdrol.
THE TRUMAN SHOW schetst het wonderlijke leven van de dertigjarige Truman Burbank in het idyllische kuststadje Seahaven ('It’s a nice place to live’, staat er op de nummerborden). Hij is getrouwd met een liefhebbende echtgenote, verlaat elke ochtend de lieflijke woning, groet de altijd vriendelijke overburen ('Goedemorgen! En als ik u vandaag niet meer zie: alvast goedemiddag, goedenavond en goedenacht, haha’), rijdt in zijn nette middenklasser filevrij naar kantoor terwijl hij onderweg via de radio verneemt dat het alweer een prachtige dag is, koopt bij de kiosk een krant en een modeblad met fotomodellen ('Weer voor de vrouw?’ vraagt de krantenman met een vette knipoog), laat bij de ingang van het bedrijf waar hij werkt iedereen voorgaan ('Ik heb niet zo'n haast om op kantoor te komen, haha!’) en doet keurig zijn werk.
Truman is de enige in Seahaven die niet weet dat hij en alle anderen in een immense tv-studio leven. Dat vijfduizend verborgen camera’s zijn leven van minuut tot minuut volgen (niet dat we alles te zien krijgen - of hij ooit de liefde bedrijft, blijft onduidelijk). Hij weet niet dat zijn vrouw, zijn moeder, zijn beste vriend en alle stadgenoten acteurs zijn. Dat hun gedrag wordt bepaald door de regisseur. En dat hij, Truman, een wereldster is.
'We vinden het vervelend om naar acteurs te kijken die ons onechte emoties voorschotelen’, zegt tv-regisseur Christof (Ed Harris) in de film. 'We hebben genoeg van de explosieven en de special effects. Trumans wereld is in zekere zin counterfeit, maar aan hem is alles echt. Geen script, geen aanwijzingen. Het is niet altijd Shakespeare maar het is echt.’
Trumans echte, biologische moeder wilde al van hem af voordat hij geboren werd. Daarom was hij een geschikte kandidaat voor de serie. Truman werd prenataal geadopteerd door de tv-studio en meteen gebombardeerd tot de hoofdpersoon van The Truman Show. Zijn geboorte werd rechtstreeks uitgezonden, en vanaf dat moment was het programma 24 uur per dag en zeven dagen per week op de buis.
Om de illusie mogelijk te maken, werd (in de film) een gigantisch studiocomplex gebouwd onder een halve bol ('met de Chinese muur het enige door mensen gemaakte voorwerp dat vanuit de ruimte is te zien’). Het weer wordt verzorgd door de afdeling special effects, dus elke avond een zonsondergang als een ansichtkaart. En meteen ook een volle maan boven zee. Natuurkundig kan dat niet, maar Truman weet niet beter en zucht van genot.
SEAHAVEN LIGT op een eilandje. Om te voorkomen dat Truman ooit per boot de wijde wereld in trekt en dan zal ontdekken dat alles nep is, regelt de regie in zijn kindertijd een ongeluk op zee waardoor hij als de dood is voor water. Maar ondanks de ingrepen van de regie komen er toch kleine barsten in de spiegel. Truman krijgt een vermoeden dat er iets heel vreemds aan de hand is en gaat op onderzoek.
Ondenkbaar? In die vorm wel. Geen enkele tv-maker zou toestemming krijgen een kind op die manier te misbruiken. Maar in andere opzichten leven de Verenigde Staten al in een Truman-cultuur. The Truman Show gaat niet alleen over televisie en over de schijnwerkelijkheid die zo'n zes uur per dag de gemiddelde Amerikaanse huiskamer binnendringt. The Truman Show gaat ook over de angst voor de grillen van het leven, voor criminaliteit, rampen, ziekten, armoede, het welzijn van de kinderen. Over de pogingen het bestaan te controleren en onzekerheid te bestrijden. 'Seahaven is zoals de wereld zou moeten zijn’, zegt de tv-regisseur in de film. Dat is precies het motto van de staat Maine: 'Leven zoals het hoort te zijn.’
HET LOKALE tv-nieuws loopt over van criminaliteit en kleine rampen. Wie niet bang is, zou het worden. En wie bang is, blijft kijken. Als de omroep de pech heeft in een rustig stadje te bestaan, dan importeert men het kwaad uit naburige streken en desnoods uit New York of Los Angeles. Mocht toevallig ook daar niks te halen zijn, dan komen beelden uit het buitenland goed van pas.
Als er onaangenaam weer op komst is, dan staat de lokale Erwin Kroll klaar met een 'exclusief’ weerbericht en de waarschuwing de kinderen nu binnen te halen.
Elke lokale zender heeft zijn dokter Jansen of Pietersen die op de hoogte is van 'dramatische’ medische ontwikkelingen. Ook de landelijke actualiteitenrubrieken kunnen er niet omheen en kondigen minstens een keer per week een onderwerp aan 'dat uw leven kan veranderen’ of zelfs 'kan redden’. Wie wil dat niet zien? 'Kijk vanavond, voor uw welzijn en dat van uw kinderen.’ In andere woorden: het leven is vol risico’s, maar wij vertellen wat u eraan kunt doen. En: wie niet kijkt, brengt zichzelf en zijn kinderen in gevaar.
Maar er zijn meer pogingen de onvoorspelbaarheid van het leven aan banden te leggen. Overal in de Verenigde Staten bestaan de zogeheten gated communities, keurige (nieuwbouw)wijken met een hoog hek eromheen en een bewaker plus slagboom bij de ingang. Niemand komt ongezien de wijk binnen. Wie een paar minuten belangstellend bij de ingang parkeert, krijgt van bewakers de vraag of ze kunnen 'helpen’. Ze bedoelen: als u hier niks te zoeken heeft, ga dan weg.
Wie boodschappen moet doen, hoeft niet door regen over vieze stoepen langs zwervers te lopen, maar parkeert de airconditioned auto in de garage van een immens winkelcentrum met bewaking en schoonmakers maar zonder druggebruikers of zuiplappen, want die zijn verboden. Zonder sneeuw of klamme hitte, want met airconditioning. In The Truman Show roept de regisseur op zeker moment vanuit de controlekamer in de maan: 'Cue the sun!’ (Geef de zon een seintje dat ze opkomt.) Playing God was ook een mooie titel geweest.
'IEMAND ZEI ME dat het een bizarre film is’, aldus regisseur Peter Weir in een interview. 'Dat denk ik niet. Het verhaal op zich is heel traditioneel. Over de zoektocht naar waarheid, naar vrijheid, en over een liefdesgeschiedenis. Maar de context is bizar. De context van deze tijd is bizar. Het leven is belachelijk, en de film is daar een afspiegeling van. Het gaat over de verstoorde manier waarop we de werkelijkheid waarnemen. Dat is een gevolg van de enorme hoeveelheid amusement en nieuws die tot ons komt. Er komt dan een moment waarop je die twee soorten niet meer uit elkaar houdt.’
Weirs indruk wordt bevestigd door een recent onderzoek van het Project for Excellence in Journalism naar de inhoud van serieuze media. In de afgelopen twintig jaar ging het steeds minder over onderwerpen waarmee de regering, de economie of het buitenland iets te maken hadden, en steeds meer over amusement, lifestyle en beroemdheden. De kans dat Time of Newsweek nu hetzelfde onderwerp op het omslag plaatsen als het nette roddelblad People is zeven keer groter dan twintig jaar geleden.
De werkelijkheid als amusement. Dankzij de schandalen heet Washington in entertainmentkringen tegenwoordig Hollywood East. De makers van de film Wag the Dog zagen tot hun verbazing dat de fictie van de film door de werkelijkheid werd ingehaald kort voor de film in roulatie ging. Wag the Dog gaat over een president die te maken krijgt met een seksschandaal. Om de aandacht van het publiek af te leiden, ontwikkelt een gelikte filmregisseur een oorlog die alleen op tv-beelden bestaat. Een oorlog met Albanië, want 'niemand weet waar dat ligt’. Kort voordat de film uitkwam, dook in het echt de affaire-Lewinsky op, dreigde een oorlog met Irak, en werd Albanië regelmatig genoemd in het avondnieuws.
DE WERKELIJKHEID als amusement. Infotainment en docudrama’s hadden we al, nu is er ook de shockumentary. Het al jaren bestaande tv-programma Cops, waarin de camera echte agenten volgt bij hun werk, heeft gezelschap gekregen van shows met echt geweld en drama.
The most spectacular police chases toont achtervolgingen die vaak slecht aflopen. Prime time-programma’s worden gevuld met inzendingen van kijkers die toevallig op het juiste moment hun videocamera bij de hand hadden. When nature strikes laat verwoestende tornado’s en kolkende rivieren zien waarin wanhopige slachtoffers worden meegesleurd. In When Animals Attack worden trainers door een beer of tijger aangevallen en deels opgegeten. In Close Call: Cheating Death zien we een bomspecialist die werd ingezet om explosieven onschadelijk te maken. De bom explodeerde te vroeg en dat moment werd zeven keer herhaald. De camera zoomde in op ’s mans hand die nog maar twee vingers telde. (Verderop in het programma werd omwille van de goede zeden een mannebil digitaal onscherp gemaakt toen tijdens een reddingsactie een broek per ongeluk afzakte.)
'Mensen worden aangetrokken door het voyeuristische element’, zei onlangs een producer van de Cops-videobanden die in de winkel te koop zijn. 'Films zitten tegenwoordig vol met special effects uit de studio’s, maar op deze banden gaat het om special effects uit het volle leven.’ Hoe zei de tv-maker in The Truman Show het ook al weer? 'We hebben genoeg van de explosieven en de special effects. Trumans wereld is misschien namaak, maar aan hem is alles echt.’
De werkelijkheid is amusement en het persoonlijke is publiek. De producers van de Jerry Springer Show zeggen dat ze per week vierduizend liefhebbers krijgen die hun privé-boeren willen voorleggen aan miljoenen landgenoten terwijl ze het risico lopen door het studiopubliek en later door de buurt te worden uitgejouwd. Mocht Springer geen belangstelling hebben, dan kan men nog terecht bij Sally Jessy Raphael, Ricki Lake, Maury Povich, Jenny Jones, of Montel Williams. Andermans sores is leuk om naar te kijken. De achterliggende problemen - vooroordelen, armoede, bezuinigingen, huiselijk geweld, werkloosheid, onbetaalbare medische voorzieningen - zijn niet van belang.
En als de werkelijkheid niet sappig genoeg is, dan helpt men haar een handje. Zestien ex-gasten van de Jerry Springer Show, beroemd om de vechtpartijen tussen de gasten, vertelden onlangs dat zowel de scheld- als vechtpartijen vaak nep waren. De scènes werden vooraf tot in detail gerepeteerd onder leiding van de producers.
DOET NIEMAND er wat aan? Jawel. Beetje.
Niet alleen bestaat op het Internet een fictieve actiegroep die Truman Burbank wil bevrijden, in werkelijkheid trachten organisaties als The Media Foundation en TV-Free America de mensen bewust te maken van hun kijkgedrag. Minder kijken zorgt voor een 'rijker, gezonder en meer verbonden leven’, luidt de boodschap. Eens per jaar is er de tv-vrije week, waaraan in april door vijf miljoen Amerikanen werd deelgenomen. Dat is één op vijftig.
Regisseur Peter Weir: 'Het publiek in de film (dat naar de serie kijkt) beseft uiteindelijk hoe betrokken het is als Trumans leven in gevaar komt. Daarom juicht men als hij overleeft. En toen dacht ik: stel dat in de auto van Lady Diana camera’s hadden gezeten, en op de motoren, en dat het publiek alles had kunnen zien, en dat zij het overleefde, zou dat niet fantastisch zijn geweest? Dan zou het publiek tot bezinning zijn gekomen en hebben gezegd: nu is het genoeg geweest. De situatie is niet hopeloos.’
Als The Truman Show na de zomer uit de Amerikaanse bioscopen verdwijnt en wie weet tweehonderd miljoen dollar heeft omgezet, dan geldt de film als een groot succes. Toch betekent het dat slechts twintig miljoen Amerikanen de verrichtingen van Truman Burbank hebben gezien. Dat is één op de dertien.
En de rest? De helft van de Amerikaanse tv-kijkers vindt van zichzelf dat ze te veel kijken, maar dat besef verandert niets aan het gedrag. De kijker is deelnemer en criticus tegelijk. De tv-kijkers in de film zijn begaan met het lot van Truman zonder te beseffen dat hij dat ondergaat omdat zij kijken. De fans van Diana waren woedend op de fotografen zonder te beseffen dat die bestaan dankzij hun trouwe koopgedrag.
Bij de verschijning van Network riep een Amerikaanse criticus: 'Televisie zal nooit meer hetzelfde zijn.’ Waarschijnlijk besefte hij niet dat zo'n overdreven opmerking (die wellicht nog in advertenties voor de film is beland) een onderdeel is van de commerciële machinerie van de entertainment-industrie.
BIJ VERSCHIJNING van The Truman Show vonden sommige critici dit de beste film van de jaren negentig (Esquire), dan wel een 'dodelijk accuraat beeld van de manier waarop de media onze emoties en verbeelding aan banden leggen’ (Salon). Entertainment Weekly riep op het omslag dat dit de beste film van het jaar was, en de Los Angeles Times vond dit 'de meest vrijpostige, brutale film uit Hollywood’ sinds tijden.
Twee weken later kwam een redacteur van Entertainment Weekly met een opmerkelijke biecht: 'Ik ben teleurgesteld. Niet in de film, maar in de neurotische media-hype-machine die de film heeft neergezet als de meest verbijsterende cinematografische vooruitgang sinds Citizen Kane.’ Hoe gaat dat? 'De entertainment-media ruiken een verhaal, zien een voorvertoning, registreren het begin van rumoer en plannen een verhaal. Dan horen ze dat de anderen ook een verhaal plannen en dus proberen ze de eerste te zijn. En als dat niet lukt, dan toch de luidruchtigste.’
Maar wat vindt de redacteur dan van EW’s coverkreet? Enerzijds erkent hij dat EW daarmee probeerde hoorbaar te zijn in de Truman-ruis. Anderzijds 'verdedig ik het als een zakelijke, verkoopgerichte beslissing’.
Peter Weir zal het circus met gepaste weerzin hebben gadegeslagen.