Goede en kwade fee ineen

Mary Poppins is 76 jaar, maar onveranderd bovennatuurlijk krachtig en springlevend. Binnenkort zal ze in een Joop van den Ende-productie schitteren als musicalster. Wie was de ‘echte’ Mary Poppins?

Valerie Lawson, Mary Poppins, She Wrote. The Life of P.L. Travers. € 27,95

Toen Engelands wereldberoemde magische supernanny in 1934 in het eerste Poppins-boek van P.L. Travers aan de kinderen Jane en Michael Banks en hun babybroertje en -zusje verscheen, was dat dankzij een onstuimige oostenwind. Ze kwam uit de lucht vallen, letterlijk, stuiterde met veel kabaal de tuin in van ‘het kleinste huis van de Kersenlaan’ in Londen en zette het leven op z'n kop door een brug te slaan tussen de werkelijke wereld en de vergeten fantasiewereld van de onschuld. Niet alleen die van het door financiële onzekerheden getroffen, Edwardiaanse middle class-gezin Banks - bestaande uit vader Banks, een dromer en als bankier verantwoordelijk voor de inkomsten; moeder Banks, een theedrinkend leeghoofd dat ondanks haar beperkte huishoudelijk inzicht verantwoordelijk is voor al het dienstpersoneel, en hun kinderschare -, maar eigenlijk die van zo'n beetje iedereen op het noordwestelijk halfrond.
Inmiddels is Poppins 76 jaar, maar onveranderd bovennatuurlijk krachtig en - zoals blijkt - springlevend. In boekvorm verscheen ze voor de achtste en laatste keer in 1988 in The House Next Door. Haar status was toen al, geholpen door de met Oscars overladen Walt Disneyfilm uit 1964 waarin Julie Andrews als een lieftalige Poppins schittert, tot ongekende hoogten gestegen. Maar, haar ijdele karakter passend, hoog bleek voor Poppins niet hoog genoeg. Gelukkig - voor Juf Poppins - raakte ook ’s werelds meest succesvolle en invloedrijke theaterproducent, de Britse Sir Cameron Macintosh, al als jongetje in de ban van haar betoverende eigenzinnigheid. Zodanig dat hij begin jaren negentig van de vorige eeuw het idee kreeg om Poppins van 'page’ naar 'stage’ te transformeren: een kruising van Disney’s en Travers’ nuffige kinderjuf. Eerst moest hij daartoe de stokoude schrijfster achter zijn plannen zien te scharen. Waarna het lang wachten was op medewerking van Disney Theatrical, het vinden van de juiste scriptschrijver, regisseur, choreograaf en cast. Tot 2004, toen ging de musical eindelijk in première. Eerst in Engeland, daarna in de Verenigde Staten, en nu is Nederland aan de beurt. Vol verwachting wordt uitgekeken naar het voorjaar: het moment dat de magische paraplu zal openklappen en 'La Poppins’ zal neerdalen in de theaters.
Waaraan moet de kinderjuf eigenlijk voldoen? Wat is het profiel? Vanzelfsprekend moet ze goed kunnen acteren, zingen en dansen en ergens tussen de twintig en 35 jaar zijn. Maar komt het karakter zoals geschetst op de musicalwebsite overeen met dat van de echte Mary Poppins, de literaire? Zou haar kritische schepper haar herkennen als dezelfde Poppins die ze ooit, zoals de raadselachtige Travers iedereen altijd wijsmaakte, zomaar, ergens op een willekeurige dag in haar woonkamer 'ontdekte’?
Volgens de Britse pers ligt de musical dichter bij de oorspronkelijke Poppins-boeken dan de Disneyfilm. Travers’ kritiek daarop en haar frustratie en boze huilbui tijdens de grootse première zijn uitgegroeid tot een kleine legende. Dat Disney Travers’ Poppins-boeken had veranderd in een herkenbaar, sentimenteel verhaal over een disfunctioneel gezin dat wordt 'gered’ door Mary Poppins, waarna de supernanny vertrekt en de 'afwezige’, door zijn werk opgeslokte, pedante vader en uithuizige voor het vrouwenkiesrecht strijdende moeder uiteindelijk beseffen dat ze als goede vader en huismoeder hun kinderen zelf liefdevol groot moeten brengen, is begrijpelijk. Het Amerikaanse publiek van toen bestond immers uit 'nannyloze’, traditionele hoeksteen-van-de-samenleving-gezinnen: vader is kostwinner, moeder verzorgt het kroost. Maar Travers, die volledig inzicht in het filmscript was toegezegd, toonde zich onaangenaam verrast. Dat Mrs Banks een suffragette was, beviel haar niet, evenmin als dat er een liefde opvlamde tussen Poppins en de schoorsteenveger. Bovendien vond Travers Julie Andrews te mooi, in ieder geval te mooi om haar ijdelheid grappig te doen zijn. Wat niet wegneemt dat zonder Disney’s wereldwijd geliefde familiefilm Travers’ droom een beroemd (en fortuinlijk) schrijfster te worden vermoedelijk nooit gerealiseerd zou zijn. Pikant ook is dat zij in haar verlangen naar een gelukkig gezinsleven dichter bij Disney en zijn Poppins-film stond dan ze misschien wel wilde toegeven.
Dat verlangen kwam ongetwijfeld voort uit een jeugd vol eenzaamheid. Travers werd geboren in Queensland, Australië (1899) als Helen Lyndon Goff: de oudste dochter in een meidengezin (enigszins gelijkend op de familie Banks uit de Poppins-boeken). Haar vader, Travers Goff, was een bankmanager en alcoholicus van Ierse komaf, die aan zijn verslaving stierf toen Helen zeven was. Haar moeder Margaret, een knappe verschijning zonder doel in haar leven, probeerde dit grote verlies te dragen, maar faalde uiteindelijk als zorgzame moeder. In een stormachtige nacht verliet ze het huis, zadelde Helen op met de zorg voor de jongste kinderen en deed een zelfmoordpoging. De elfjarige Helen, die wist dat ze haar moeders liefde niet langer kon vertrouwen, besloot daarop te vertrekken naar een vrijgezelle oudtante, ging naar kostschool in Sidney, studeerde voordrachtskunst, werd journaliste/recensente, schreef gedichten, sloot zich als actrice aan bij een rondtrekkend Shakespeare-gezelschap en veranderde haar naam veelzeggend in Pamela, Lyndon Travers.
In 1924 vertrok ze naar Engeland en Ierland, hopend haar vaders Ierse 'roots’ te vinden en hopend op een glansrijke carrière als schrijver in Londen. Dankzij haar mentor de dichter George Russell alias A.E., hoofdredacteur van de Irish Statesman, kwam ze in contact met schrijvers/dichters als W.B. Yeats, Bernard Shaw en T.S. Eliot, werd ze beïnvloed door de Russisch-Franse twintigste-eeuwse cult-mysticus G.I. Gurdjieff en schreef succesvol gedichten, essays en artikelen. Vaak over het waarom van het 'schrijfproces’, de oorsprong van de verhaalkunst en met een voor de tijd (na WO I) karakteristiek, metafysische, spirituele inslag.
Travers, die nooit trouwde, met een vrouw samenwoonde en een kind adopteerde, geloofde in de kracht van de mythe en de vertelkunst, het romantische idee van het oersprookje als leidraad in het leven, want 'sprookjes zijn als waterbloemen, ze dobberen op het wateroppervlak, maar hun wortels zitten vast in de diepe donkerte’. In die context moet de komst van Mary Poppins in 1934 worden gezien: een veel verontrustender personage dan algemeen wordt verondersteld, net zo ongrijpbaar als haar geestelijke moeder die haar (volgens eigen zeggen) niet voor kinderen bedacht.
Vanaf het moment dat Poppins haar intrede doet bij de familie Banks vervult ze een fascinerende dubbelrol van de goede én kwade fee. Ze is een 'vreemde vrouw met glanzend zwart haar, mager, met grote handen en voeten, kleine doordringende blauwe ogen en een strenge stem’. De kinderen Banks merken al gauw dat je haar niet kunt aankijken zonder ongehoorzaam te zijn, ze snift en snuift als haar iets niet bevalt, ze is snel beledigd, weet alles, maar vertelt nooit iets: 'Er was iets ongewoons aan haar - iets beangstigends, maar ook iets heel opwindends’, merkt Michael op. Tegelijkertijd neemt Poppins, dankzij haar toverdrankje (Disney’s beroemde 'spoonful of sugar’) en 'wonderkompas’, de kinderen Banks mee op reis naar andere werelden en tijden. Ze leert ze inzien, zonder te bevestigen dat de fantasievolle avonturen 'echt’ gebeurd zijn, 'dat iedereen een eigen sprookjesland heeft’ en daar zijn hele leven naar moet blijven zoeken. Het is het land van 'vroeger’, van Peter Pans 'Neverland’, waar je ooit veilig met het zonlicht en de vogels en bloemen kon praten, een land dat je vergeet naarmate je ouder wordt en misschien pas terugvindt als je leven eindigt.
'Mary Poppins is the story of my life’, schreef Travers ooit, die na een lang leven in 1996 overleed. Zou ze haar sprookjesland hebben teruggevonden? Aan Poppins zal het niet gelegen hebben: 'Zij is altijd dezelfde, zij verandert niet’: ze zal blijven komen en gaan, plotseling, als 'een-wervelwind-met-muts-en-schort’, afhankelijk van de windrichting en tijd.

Een vertaalde herdruk van P.L. Travers’ Mary Poppins is verschenen bij Ploegsma, € 14,95 (8+);
Mary Poppins She Wrote (2006, Simon & Schuster) van Valerie Lawson is de recentste biografie over P.L. Travers; De musical Mary Poppins is vanaf 11 april te zien in het Circustheater in Scheveningen