Gordel van vlammen

Als u dit leest is de voor woensdag 20 mei aangekondigde krachtmeting tussen het Soeharto-bewind en de protesterende ‘miljoenenmassa’ van Amien Rais en de studenten achter de rug - het mogelijk beslissende keerpunt dat het hoogstwaarschijnlijke, ja onvermijdelijke einde van de generaal-zakenman inluidt. In de dagen daaraan voorafgaand heeft de gordel in brand gestaan. Enkele dagen lang hebben de lagere instincten van Medan tot Soerabaja huis kunnen houden. In Indonesië betekent dat steevast een stormloop - nee, niet op het presidentieel paleis maar op de Chinese winkelier, die daartoe vanuit het presidentieel paleis met genoegen een paar dagen zonder bescherming wordt gelaten.

Zo is, wat begon als uiting van verzet, binnen de kortste keren uitgelopen op het rampokken van de Chinese zondebok. Als zo vaak in de Indonesische geschiedenis betalen de immigranten uit het Hemelse Rijk en hun nakomelingen de prijs voor wat het volk met de regering heeft af te rekenen. Zo gaat dat nu eenmaal in dictatorland, en zo zal dat blijven gaan zolang het volk zich niet om de vier jaar aan de stembus, maar om de kwart eeuw met een steen in de ene hand en een werpklare fles benzine in de andere mag uitspreken. De vraag is nu - en woensdag zal die voor een deel beantwoord worden - of de studenten en de Muhammadiya-islamieten van Rais die de opstand tegen Soeharto zijn begonnen, hun greep op de gebeurtenissen terugwinnen. En of het leger krachtdadiger tegen hun hervormingsgezindheid op zal treden dan tegen de blinde woede van de plunderaars.
De dagen van Soeharto lijken geteld. Als kort geleden Mobutu en als vóór hem Marcos en nog weer eerder de sjah van Perzië zal ook Soeharto, eveneens darling-dictator van het vrije Westen, het presidentiële sterfbed niet in functie bereiken. Heel lang hebben deze tropische en subtropische alleenheersers, als waren ze middeleeuwse vorsten, het staatsbelang kunnen laten samenvallen met hun persoonlijk voordeel. Heel lang zijn ze, om hun anticommunisme, gefêteerd door de democratische wereld. Maar voor elk van hen is ooit het ogenblik aangebroken waarop ook zij moeten erkennen dat de Middeleeuwen voorbij zijn.
Dat ogenblik is nu voor Soeharto gekomen: een ogenblik om de adem in en het hart vast te houden. De Indonesische variant van machtsomwenteling kent een traditie van moordzucht, een gruwelijk interim waarin weken- en zelfs maandenlang iedereen iedereen om welke reden dan ook ongestraft naar het leven kan staan: de dagen van de anarchie, van de afrekening. Soeharto zelf is aan de macht gekomen na een lange periode van wreedheid, georganiseerd zowel als ongeorganiseerd, die op het als uitzonderlijk vreedzaam bekend staande eiland Bali alleen al de dood van honderdduizenden tot gevolg gehad had.
Ondertussen ligt er een ander, zo mogelijk nóg groter gevaar op de loer. De wereld van 1998 is niet meer dezelfde wereld als toen Soeharto aan de macht kwam. In de dagen van nu vindt er over de hele wereld een versnippering plaats, een opdeling van kunstmatig bijeengehouden eenheidsstaten in vele entiteiten die het, van de Oostzee via de Balkan tot achter de Oeral, binnen eigen grenzen op eigen kracht willen proberen. Welnu: als er één eenheidsstaat is die van oorsprong af een kunstmatig karakter heeft, dan wel het eilandenrijk in de Indische Archipel.
Afscheidingsbewegingen zijn er altijd al geweest - van Timor tot Nieuw-Guinea en van Ambon tot Sulawesi. Ze zijn door Soeharto met harde hand onderdrukt. Als hij er straks niet meer is om zijn dumdumkogels op demonstranten af te vuren, dan zullen ze, van Flores tot de Molukken, met hernieuwde kracht proberen om zich aan het centrale, dat wil zeggen Javaanse gezag te onttrekken. Toen Soeharto aan de macht kwam, hadden ze de wereldcontext nog tegen. Toen hadden de machtsblokken die de wereld verdeeld hielden geen enkel belang bij versnipperde bondgenoten.
Die dagen zijn voorbij. Soeharto’s opvolger zal op eigen kracht het centrale Javaans gezag overeind moeten houden.
Misschien was Soeharto wel de laatste die daar, met al zijn repressie, toe in staat was. En misschien heeft de ingreep van IMF en Wereldbank in de Indonesische economie, uiteindelijk wel het einde van de Indonesische eenheidsstaat tot gevolg.