Gouden bergen

EEN JAAR GELEDEN tekende Kees Hartman, een glazenwasser uit Oosterhout, een certificaat van de piramidespelgroep Vanilla. Zijn omgeving maakte zich toen nog geen zorgen. Het zou wel een bevlieging zijn. Maar van lieverlee praatte Kees alleen nog maar over Vanilla. Over hoe hij met Vanilla miljonair werd door iedereen gelukkig te maken. Want bij Vanilla verdiende je geld door goudklompjes te verkopen aan je vrienden, die dan ook rijk werden door goudklompjes te verkopen aan hun vrienden, die op hun beurt weer…

Op dat moment kreeg Kees altijd een raar licht in zijn ogen, alsof hij iets heel moois aanschouwde, iets wat zo mooi was dat het bijna niet meer was te bevatten. Soms haalde hij twee gouden muntjes uit een doosje en tikte ze voorzichtig tegen elkaar: piiiiiing… Hoorden ze het niet? Gratis goud voor iedereen! Je hoefde er alleen maar in te geloven, en het geloof verder te verspreiden. Waarom gingen zijn vrienden niet eens mee naar een bijeenkomst? Daar was iemand die het zo prachtig kon uitleggen. Wie dat zou horen, wilde vast en zeker ook gelukkig worden met Vanilla.
Maar Kees’ vrienden wilden geen goudklompjes. Ze wilden de oude Kees terug, de dertiger die met pretoogjes kon vertellen over zijn kinderen, over zijn bloeiende glazenwassersbedrijf, en soms, als hij in een filosofische bui was, over hoe mooi de wereld kon zijn als iedereen maar besloot om elkaars vrienden te worden.
Kees raakte echter steeds verder in de ban van het goudklompjesspel. Op 1 januari van dit jaar zette hij de laatste stap: hij kondigde aan dat hij zijn bedrijf eraan gaf en al zijn spaarcenten ging investeren in Vanilla. Dan zou hij binnen een jaar zeker miljonair zijn. Op dat moment sloegen zijn vrienden alarm. Zette Kees hiermee niet alleen zijn werk, maar ook zijn huis en zijn gezinsleven op het spel?
Brigadier Herman Olijerhoek van het voormalige Meldpunt Informatie Piramidespelen reageert gelaten. ‘Natuurlijk raak je alles kwijt wat je in die goudklompjes steekt. Maar zeg niet achteraf dat de politie niet gewaarschuwd heeft. Onze informatiecampagne over piramidespelen heeft vorig jaar zo ongeveer alle media gehaald, dus vanaf nu zoekt iedereen het zelf maar uit.’
HET SYSTEEM van Vanilla heet in de juridische vakliteratuur een 'Ponzi-stelsel’, genoemd naar de Amerikaan Charles Ponzi. Deze verdiende in de jaren twintig van deze eeuw tien miljoen dollar door zijn slachtoffers waardeloze effecten te laten verkopen op commissiebasis. Het systeem hield een tijdje stand doordat hij zijn eerste slachtoffers uitbetaalde met het geld dat de tweede en derde lichting inbracht. Hierop sloegen de nieuwelingen, gestimuleerd door de rijkdom van hun voorgangers, enthousiast aan het werven. Toen de vijver vol goedgelovigen was leeggevist, spatte het systeem als een zeepbel uit elkaar en verdween Ponzi met de noorderzon.
De gouden formule van het 'Ponzi-stelsel’ woekert sindsdien in ontelbare varianten over de wereld. Omdat de slachtoffers willens en wetens hun handtekening zetten onder de papieren die hun ondergang betekenen, en de topjes van de piramiden zich doorgaans omringen met dure advocaten, kan de politie er meestal weinig tegen doen. Waarschuwen helpt alleen tijdelijk, aangezien de piramidezwendelaars steeds geraffineerder manieren verzinnen om hun slachtoffers om de tuin te leiden.
Zo presenteert het in Hoofddorp gevestigde Vanilla zich als een spirituele beweging die de wereld met 'esoterische kennis’ gaat redden van de naderende Apocalyps. 'Wij willen de schijnbaar voor de eeuwigheid geschreven religieuze en maatschappelijke dogma’s doorbreken, ter discussie stellen, en iets nieuws niet alleen zoeken, maar ook omzetten en toelaten’, ronkt het vanaf Vanilla’s Internetsite, waar alles is gericht op het aanbreken van de magische datum 1 januari 2000. 'We zullen in deze nieuwjaarsnacht het verleden en de geschiedenis van de mensheid tot dat moment, op voor de mensheid centrale plaatsen, met de toekomst samenbrengen en daarmee het Vanilla Jaarduizend starten.’
ALS IK KEES Hartman op 20 januari benader om mij het spel te laten uitleggen, heeft hij inderdaad een rare blik in de ogen. 'Het houdt pas op als de hele wereld in Vanilla is!’ juicht hij op de vraag of het goudklompjesspel ooit zal eindigen. 'En dan houdt het nog niet op, omdat er iedere dag duizenden kinderen worden geboren. Snap je?’
Als een machine ratelt hij voort over de prachtige wereld die Vanilla aan het bouwen is. Zo komen er Internetwinkels met korting op alles, een Wereldbank waar iedere geldtransactie geld oplevert en een beursnotering die vanaf 1 maart een schokgolf zal veroorzaken op Wall Street. 'De gevestigde machtsstructuren bibberen dan ook op hun beentjes. Logisch, want het revolutionaire economische model van Vanilla, waarin iedereen alleen maar aan elkaar kan verdienen, zet de hele wereld op zijn kop.’
Het allermooiste is nog dat het Vanilla niet eens om geld is te doen. Volgens Kees draaien alle door Vanilla georganiseerde vergaderingen, workshops en feesten om de invulling van een 'Japanse filosofische spreuk’: je krijgt alles wat je wilt als je anderen helpt om hetzelfde te bereiken. 'Wist je dat tien procent van al het Vanilla-geld wordt besteed aan goede doelen?’ vraagt hij me. 'En aan koffieplantages in Colombia bijvoorbeeld, waar de boeren nog meer aan verdienen dan bij Max Havelaar? En onze leider Daniel Deubelbeiss ontdekte laatst een Bulgaarse kinderkliniek waar iedere dag wel een paar dubbelgehandicapte kinderen dood werden weggedragen. Nu is het dorp in handen van Vanilla. En gaat er niemand meer dood.’ Hij kijkt me triomfantelijk aan. 'Het staat allemaal op video. Als je die ziet, zullen al je vraagtekens als sneeuw voor de zon verdwijnen.’
WE RIJDEN NAAR het huis van Ben Dobbe, waar het Vanilla-team van Kees Hartman zijn wekelijkse vergadering heeft belegd. Het bestaat uit Kees’ jeugdvriend Winston, de met Winston bevriende gastheer Ben, Winstons buurvrouw Pleunie en de bejaarde Magda. Verwachtingsvol kijkt men op naar de vergaderleiders, het chique geklede echtpaar Oscar en Chantal Leetz. Zij zijn hoofdverantwoordelijk voor de gezellige Vanilla-avond die voor de boeg ligt.
Oscar opent de vergadering door te vertellen hoe fantastisch het was in Gibraltar, waar hij en nog een paar honderd (voornamelijk Nederlandse) vanillisten op 17 januari de trotse bezitters werden van alle Vanilla-aandelen die op 1 maart genoteerd worden aan de in Wall Street gevestigde NASDAQ-beurs. Vijftigduizend gulden hebben Oscar en Chantal erin gestopt, wat natuurlijk een schijntje is als je bedenkt hoe deze aandelen binnenkort alle denkbare beursrecords gaan doorbreken. De eerste maart is immers 'Vanilla D-Day’.
Vooral Kees en Winston luisteren gespannen toe. Waren zij ook maar naar Gibraltar gegaan! Dat had hun kansen om toe te treden tot Vanilla’s fel begeerde Junior Executive Club zeker vergroot. Gelukkig krijgen ze eind februari nog een kans. Dan worden er vierhonderd vanillisten naar een geheim 'plekje onder de zon’ getransporteerd, waar ze op 1 maart de kans krijgen om zich voor 25.000 gulden per persoon in te kopen in Vanilla’s Wereldbank. Een probleem is dat iedereen moet kunnen laten zien dat ze echt zo veel geld hebben, en dat terwijl Kees al minstens tienduizend gulden in Vanilla heeft gestopt. Nou ja, een extra hypotheekje misschien?
Dan breekt het moment aan waar iedereen op heeft zitten wachten: de rituele vertoning van de Vanilla-video. Terwijl opzwepende jungle en housemuziek uit de speakers schalt, kijkt de huiskamer gebiologeerd naar een menigte uitgelaten dansende Vanilla-jongeren. Ze dragen snelle pakken en diep uitgesneden mini-jurkjes en ze zien er allemaal uit alsof Vanilla het beste is dat ze ooit is overkomen. 'Dat is nou het Vanilla-gevoel’, licht Kees de beelden toe. 'Eén en al sfeer, gezelligheid en feest!’ Al snel betreedt hun moddervette leider, Daniel Deubelbeiss, in een zwart pak het podium. 'Wie van Vanilla wil eten, zal hard moeten werken!’ schalt het door de zaal. 'Arbeit macht frei!’ Luid gejuich is zijn deel.
Vervolgens maakt Deubelbeiss plaats voor de beloofde dubbelgehandicapte, hongerende Bulgaarse kindertjes. Volgens de voice-over zijn ze momenteel allemaal erg gelukkig. Dankzij Vanilla, natuurlijk.
Als ik maar weer eens opstap, houdt Kees me bij de deur staande. 'Eigenlijk verlaat niemand dit huis zonder het contract te hebben getekend.’ Even kijkt hij me dwingend aan. 'Nee hoor’, lacht hij dan. 'Het is maar een grapje.’
DE 33-JARIGE Zwitser Daniel Deubelbeiss presenteert zich op het Internet als een 'denker en filosoof’ die 'de ontwikkeling in de Beweging stuurt in de stijl van een visionair’. Volgens Kees Hartman groeide hij dan ook, na eerst door zijn ouders te zijn verstoten, op in een zenklooster. Hierna toog hij naar Las Vegas, waar hij een zakenimperium van maar liefst tachtig bedrijven zou hebben opgebouwd, die allemaal in dienst staan van Vanilla.
Het lijkt overbodig te vermelden dat de NASDAQ-beurs nooit van Vanilla heeft gehoord. Ook voor Vanilla’s Wereldbank, de Vanilla’s Colombiaanse koffieboeren en Vanilla’s Bulgaarse kinderdorp ontbreekt elk bewijs.
Behalve met het Internet staaft Deubelbeiss zijn beweringen met het niet bij de kiosk verkrijgbare, Duitse blaadje Network Press International, dat grif wordt uitgedeeld onder vanillisten. Dit met Vanilla-propaganda gevulde tijdschrift blijkt een dochteruitgave te zijn van de wel op de markt verhandelde Zwitserse krant Geld & Jobs, waarin ene Christian Riesen reclame maakt voor een complete serie door hem ontwikkelde piramidespelen. Het is dan ook goed mogelijk dat niet Deubelbeiss, maar deze Christian Riesen de werkelijke leider is van Vanilla. Behalve uitgever blijkt Riesen ook vice-president te zijn van de extreem-rechtse partij Jungfreisinniger in Bern. Hij kwam vorig jaar in opspraak door publiekelijk te pleiten voor de herinvoering van de doodstraf.
In Nederland worden de zaken voor Vanilla waargenomen door de zakenman Gerard Wessil, hierin bijgestaan door Marko Kramer, Coos van Houts en Conny Maring. De door vanillisten op handen gedragen Wessil wist in Meppel eigenhandig enige honderden vanillisten te werven, maar is enigszins berucht om de wijze waarop hij potentiële spijtoptanten in het gareel weet te houden.
Uit een van zijn e-mails: 'Ook onder ons zijn er mensen, die weliswaar vanillist zijn, doch voor de meningen van anderen bang zijn. Die tegen elkaar zeggen als ze bij familie of “vrienden” op bezoek gaan: laten we het vandaag maar niet over Vanilla hebben, anders kijken ze ons straks ook met de nek aan. Mijn vraag aan deze mensen is… waar wil je bij horen? Bij duizenden strijders die de mensen een beter leven willen aanreiken? Of wil je stilletjes wachten om te zien of je je weer achteraan kunt sluiten?’
Wessils aartsvijand is de Rotterdamse manager Leo Valdivia, die als voorzitter van de Bond Gedupeerden Geldspelen honderdvijftig opgelichte ex-vanillisten bindt in de juridische strijd tegen Vanilla. Een schuimbekkende Valdivia: 'Deze man smeert goedgelovende, om aandacht hunkerende zielen eerst stroop om de mond, om vervolgens alle duimschroeven aan te draaien. Eén van mijn leden is zelfs het ziekenhuis in geschopt, toen ze haar contractuele verplichtingen niet meer kon nakomen. Anderen zijn gedwongen om voor tonnen aan tweede hypotheken te nemen. Als dat niet snel ophoudt, moet Wessil niet vreemd opkijken als hij binnenkort door zijn knieën wordt geschoten. Sommige mensen, en niet alleen in Meppel, beginnen een beetje genoeg van hem te krijgen.’
ZATERDAG 24 JANUARI opent Gerard Wessil de in een Haarlems hotel gehouden Vanilla-workshop. Alles in zijn anderhalf uur durende peptalk werkt toe naar 1 maart, D-Day, de grote dag die dan voor Vanilla zal aanbreken. Zo vlak voor de valreep mogen wij vanillisten toch niet versagen in de strijd om nieuwe leden, zalft Wessil, zeker niet nu wij kunnen beschikken over een luxueuze koffer vol prachtig Vanilla-propagandamateriaal, die bovendien direct is te bekomen voor de vriendenprijs van slechts zevenhonderd gulden.
Hierna spoort bankbehartiger Berry Voortman de zaal al even zoetjes aan om toch niet te lang te wachten met de inschrijving voor het plekje onder de zon, waar vierhonderd uitverkorenen elk een stukje van Vanilla’s Wereldbank mogen bezitten. Want de lijst is bijna vol! Al weet Berry wel een methode om zeker te zijn van dat o zo mooie plekje: niet door alleen tweeduizend gulden aan te betalen, maar door de hele mep van 25.000 gulden in één keer te gireren. Precies zoals twintig leden van de groep Meppel al hebben gedaan. 'Dat getuigt pas van vertrouwen. Dat is loyaliteit!’
Conny Maring, de volgende spreekster, brengt het thema weer op Wessils propagandakoffertjes, 'waar we vanmiddag nog maar drie aanmeldingen voor hebben gehad’. En dat terwijl ze slechts zeven honderdjes kosten. 'Kom op mensen, we zijn toch niet achterlijk?’ bazuint ze professioneel. 'We hebben toch Vanilla-materiaal nodig om aan de mensen te laten zien!’ Bovendien wordt op 1 maart ook besloten wie er allemaal in de Junior Executive Club mag komen. 'Maar dan moeten we nu wel ons beste beentje voorzetten.’
Op weg naar de uitgang word ik wederom staande gehouden door Kees Hartman. 'Stap in joh, dan gaan we pizza eten en nog wat leuke dingen doen. Ik heb alle contracten bij me.’ Ik bedank voor de eer.
VOLGENS DE politie opereert Vanilla precies binnen de marges van de wet. Desondanks voldoet het piramidespel aan alle kenmerken van wat sektebestrijders een 'destructieve cult’ noemen. Het afhankelijk maken van leidersfiguren, het kweken van een schijngelukkig groepsgevoel, het losweken van familie en vrienden, de immense financiële, fysieke en psychische exploitatie, het intimideren van weifelachtigen, het totalitaire wereldbeeld dat mensen onderverdeelt in 'wij’ (de ingewijden) en 'zij’ (de onwetenden): het zit allemaal in Vanilla.
Ook lijkt het duidelijk dat de naar schatting achtduizend Nederlandse vanillisten hun met pijn en moeite bijeengeschraapte goudklompjes weldra (’D-Day’) zien verdwijnen naar een streng geheim plekje. Hoe de bedrogenen vervolgens hun verwoeste arbeids-, vriendschaps- en gezinslevens weer moeten oppakken, lijkt een taak voor deskundige nazorg. Ondertussen verzinnen de voormalige Vanilla-leiders een nieuw jasje voor hun product, om volgend jaar weer een frisse start te maken.
Waarom zijn piramidespelen als Vanilla eigenlijk niet verboden? Volgens Jan Sloot, inspecteur bij de Economische Controledienst, is dit een kwestie van tijd. 'In de Tweede Kamer circuleert al geruime tijd een wetsvoorstel om deze organisaties aan te pakken. Toen ik het laatst weer eens onder ogen kreeg, bleken de definities helaas veel te vaag te zijn geworden. Ik heb het voorstel toen verbeterd en teruggestuurd, en het schijnt dat het daar nu weer circuleert. Al met al zou het nog wel een jaartje kunnen duren. De ambtelijke molens malen nu eenmaal niet zo snel als een piramidespel.’