25 jaar foute vrienden, Verbrande Herman, regie Roy Dames © NTR

Jantje van Amsterdam, Dikke Bob, Verbrande Herman, Rooie Jos – wie kent ze niet? Nou ja, je moet wat ouder zijn en je had moeten kijken naar drie documentaires die Roy Dames vanaf 1994 over ze uitbracht. En dat deed je als je geïnteresseerd was in zelfkanttelevisie, afdeling oer-Mokumse halve penoze (geen Eredivisie, meer Keukenkampioen). En je geheugen moet redelijk zijn, dus niet weggezopen, zoals dat van Bob die korsakov kreeg.

Dames’ oeuvre gaat vaak over schemerzone, rafelrand en gene zijde van de wet, gezien ook De meiden van de Keileweg, Dossier Loverboy en Mocros. Duidelijk een fascinatie, die hij filmend kan uitleven doordat hij kennelijk vertrouwen wint in contreien die meestal niet op een camera zitten te wachten. Jantje en zijn maten bestempelen hem meermaals expliciet als ‘vriend’ en nemen hem soms zelfs mee bij illegale activiteiten. Voor wat hoort wat: hij helpt ze soms als de nood aan de man is, zij laten zich filmen. Dames is bovendien van het mooie genre waarin levens jaren, soms decennia worden gevolgd en waarin de Tijd zicht- en voelbaar wordt. In fictie deed Richard Linklater dat in zijn Before-trilogie en in Boyhood. Documentair is 7Up van Michael Apted iconisch, waarin sinds 1964 veertien toen zevenjarigen met tussenpozen van telkens zeven jaar tot aan 63Up in 2019 werden bezocht.

Dames komt nu zelfs met een nieuwe driedelige serie, sectie ‘terugkeertelevisie’, over Jantje en zijn maten. Na Ik ben Jantje (1994), Vrienden voor het leven (2000) en Foute vrienden (2010) luidt deze titel: 25 jaar foute vrienden. Als een ongelukkige jeugd een goudmijn voor een schrijver is, zijn personages die bouwen aan een strafblad dat kennelijk voor Dames. Ik zag er twee van de drie en vind ze, opgebouwd uit ouder materiaal door de tijd heen en uit nieuwe gesprekken, wel wat veel van het goede – of kwade. Maar wie hen nog niet kent en nieuwsgierig is naar hun tegelijk toffe en bikkelharde handelen en denken, die komt rijkelijk aan zijn trekken. Enig voyeurisme moet je wel eigen zijn (al geldt dat bij veel documentaire). En dat ze je, hoe open schijnbaar ook, vaak belazeren, omdat je hooguit stukjes waarheid toegeschoven krijgt en daar weer hun versie van, dat is bij de prijs inbegrepen. En bevordert, ha, een actieve kijkhouding.

Er zit veel tragiek in. In 2010 schreef ik: ‘Ooit waren ze onsterfelijk, waren de pieken hoger dan de dalen diep, was er vaak geld en bijna altijd drank, drugs en wijven. Nu is er vooral verval.’ Dat blijft overeind, ook na deze update met niet eerder vertoond materiaal. De mannen zijn alleen en in verval. Veel te lachen valt er niet meer voor ze. Spijt is er over hoe het liep, maar van zelfinzicht is weinig sprake. Het ligt in verleden en heden voornamelijk aan de anderen, van klerelijers tot instanties. Dat maakt mededogen nogal lastig. Voor Dames zal dat anders liggen: het blijven toch je vrienden.

RoyDames, 25 jaar foute vrienden, NTR, drie delen vanaf vrijdag 2 augustus, NPO 2, 22.10 uur