Grappig jurkje

Alex van Warmerdam heeft met De jurk een slimme film gemaakt. In ieder geval vindt hij dat zelf en op een bepaalde manier ben ik het daar wel mee eens. Van filmcritici heeft hij geen hoge pet op en ook daar ben ik het, alweer op een bepaalde manier, wel mee eens. Niet dat Van Warmerdam over de kritiek te klagen heeft. Hij wordt door de critici zeer serieus genomen - wellicht iets te serieus - en zijn films worden gewaardeerd. Hij werd onlangs zelfs gepromoveerd tot een ‘echte’ filmregisseur en wel de meest getalenteerde van Nederland (door Hans Beerekamp in de NRC).

Daar kan ik het niet mee eens zijn. Ook niet op een bepaalde manier. Er bestaan volgens mij helemaal geen ‘onechte’ en 'echte’ filmregisseurs, want dan zouden er ook 'onechte’ en 'echte’ films moeten zijn. En die zijn er niet. Er zijn films die dichter aanleunen tegen andere kunsten, bijvoorbeeld het theater, maar het zijn allemaal films. Alle films zijn schatplichtig aan andere en oudere kunstvormen als literatuur, beeldende kunst en muziek en het heeft geen zin om films die een beetje meer schatplichtig zijn te bestempelen tot 'onechte’ films. De lijn die critici moeten trekken is niet die tussen 'onecht’ en 'echt’, maar tussen goed of slecht. Er zijn veel slechte films en maar een paar goede. Hoe filmisch of 'echt’ een film ook is, het maakt hem nog niet per definitie tot een goede film eenvoudigweg omdat er goede theaterachtige (of literaire, of muzikale) films zijn. De ironie wil bijvoorbeeld dat de meer theatrale film De Noorderlingen van Van Warmerdam een betere film is dan zijn meer filmische ('echte’) De jurk. De samenballing van de eigen logisch-onlogische wereld van Van Warmerdam in een enkele zelfgefabriceerde straat, een straat die zo oer-Nederlands is dat je hem nergens in Nederland zo kunt vinden, blijkt beter te werken dan de verspreiding en versnippering van die wereld over het echte Nederland. De zorgvuldig geconstrueerde parodie van Nederland is leuker dan Nederland zelf. Je zou kunnen zeggen dat De jurk als film te 'echt’ is en dat de 'onechte’ films van Van Warmerdam beter aansluiten bij zijn specifieke talent.
Het talent is overigens te veel enkelvoud. Van Warmerdam is een multi-talent, een zeer veelzijdige autodidact. Van Warmerdam behoort tot een bijzondere familie van narcistische filmregisseurs die het liefst alles zelf doen; een roemruchte lijn binnen de filmgeschiedenis die loopt via namen als Charlie Chaplin, Jacques Tati en Jerry Lewis (om er maar een paar te noemen) en die hedendaagse internationale vertegenwoordigers van formaat kent als Nanni Moretti, Herbert Achternbusch en Luc Moullet. Van Warmerdam is - als de hier genoemde goden - de god van zijn films. Hij bedenkt ze, voert ze uit en speelt er de hoofdrol in. Zelfs op details drukt hij nog een stempel. Een schilderij in zijn film zal hij zelf schilderen en een jurk zal hij zelf ontwerpen. En dat is in zijn geval ook zoals het moet.
Van Warmerdam zal met zijn jurk geen revolutie in de modewereld ontketenen, maar het is een grappige jurk. Zijn schilderijen zullen de Dokumenta niet halen, maar het zijn grappige schilderijen. Van Warmerdam zal niet snel een Oscar als beste acteur krijgen, maar hij is een grappige acteur. Al die grappige, zelfgemaakte en zelfgespeelde dingen bij elkaar maken dat zijn films een heel eigen en innemende sfeer hebben. Een mooier schilderij, een betere acteur of een spannender jurk zouden daar alleen maar afbreuk aan doen. Dat het een 'vreselijke jurk’ (Peter van Bueren in de Volkskrant) zou zijn, doet er daarom ook niet toe omdat alleen deze vreselijke jurk de Van Warmerdam-jurk is. Doordat Van Warmerdam wegtrok uit de huiskamer van Abel en het straatje van De Noorderlingen kwamen er steeds meer elementen in beeld die niet 'vreselijk’ (of 'onecht’), maar gewoon (of 'echt’) zijn en die noodgedwongen de Van Warmerdam-touch ontberen. De jurk is een mindere Van Warmerdam omdat er minder Van Warmerdam in zit. Er is misschien geen weg terug, maar van mij mag de promotie van Van Warmerdam weer ongedaan worden gemaakt. Leve de onechte filmregisseurs.