Gratis Lunch

Met een hogere inkomensvrijstelling willen Samsom en Pechtold bijstandsgerechtigden activeren, een voorstel in het voordeel van werkgevers. Uitgerekend de vvd heeft kritiek.

Hoe lang in Den Haag al gepredikt wordt dat de bijstand geen hangmat moet zijn maar een trampoline, is niet makkelijk te achterhalen. In ieder geval begon dat al ver voordat toenmalig vvd-staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, inmiddels minister-president Mark Rutte, in 2003 het wetsvoorstel Werk en Bijstand indiende dat aan de hangmatpraktijk een einde moest maken.

Vorige week gaven pvda-fractieleider Diederik Samsom en zijn d66-collega Alexander Pechtold de discussie een nieuwe zwengel met een opinieartikel in de Volkskrant. De trampoline is bij hen een springplank en de hangmat een moeras. Daarin verdrinken bijstandsgerechtigden langzaam maar zeker. Niks hangmat dus om lekker in te luieren, maar een trampoline is de bijstand door die wet ook niet geworden.

Samsom en Pechtold schreven: ‘In experimenten mogen mensen nu slechts tot maximaal tweehonderd euro per maand tijdelijk bijverdienen naast hun bijstandsuitkering. Verruim die grens en stel dat mensen ten minste de helft van inkomsten uit werk mogen houden, voor maximaal twee jaar.’ Het stond er echt en het was dan ook geen wonder dat vvd-fractievoorzitter Halbe Zijlstra prompt reageerde met een tegenstuk. Natuurlijk deed hij dat ook omdat er verkiezingen komen en elk beetje aandacht in de media welkom is. Maar dat het niet gekker moet worden, zoals Zijlstra schreef, zullen vele anderen ook hebben gedacht toen ze het voorstel van Samsom en Pechtold lazen.

In een kort gesprek met Samsom blijkt dat we niet moeten denken dat een bijstandsgerechtigde die voor het minimumloon of hoger een voltijdsbaan of zelfs een baan voor drie dagen vindt daarvan de helft mag houden boven op zijn uitkering. Het voorstel blijkt veel complexer dan in een vlot artikel voor gewone lezers is op te schrijven. Maar dan vraag je er dus om dat de vvd, die zich positioneert als de partij van de hard werkende Nederlander, je direct afstraft.

Samsom en Pechtold hebben hun plan ontworpen voor wat het granieten bestand van bijstandsgerechtigden wordt genoemd. Dat zijn mensen die heel moeilijk aan het werk komen, ook als de economie aantrekt. In Amsterdam bestaat zo’n driekwart van de bijstandsgerechtigden uit zulke mensen. Ze vinden geen voltijdsbaan of zelfs maar werk voor drie dagen. Ook zal het niet om een vast contract gaan, als ze al wat uren ergens slecht betaald aan de slag kunnen.

Op de steeds flexibeler geworden arbeidsmarkt zijn de huidige regels van de bijstand echter niet gemaakt, die regels gaan nog uit van voltijdsbanen, voor onbepaalde tijd. Dat regels en praktijk niet op elkaar aansluiten, leidt niet alleen tot een hoop administratie bij gemeenten en dus tot kosten als ze deze bijstandsgerechtigden achter de vodden zouden zitten, maar ook tot onzekerheid bij bijstandsgerechtigden. Zij moeten als ze tijdelijk werk vinden steeds uit en in de bijstand. Daardoor lopen ze het risico periodes te moeten overbruggen waarin ze helemaal geen inkomsten hebben, wat tot schulden en nog grotere problemen kan leiden. Vandaar dat veel gemeenten weinig moeite doen om dat granieten bestand in beweging te krijgen.

Dan vraag je er dus om dat de VVD je direct afstraft

Politiek Den Haag wil wel dat daar beweging in komt. Over dat uitgangspunt zijn pvda, d66 en criticaster vvd het samen eens. Dan moeten ze er echter rekening mee houden dat dit linksom of rechtsom geld kost. Er is geen free lunch als het erom gaat werkgelegenheid te creëren voor deze groep mensen, zo schreef hoogleraar sociale zekerheid en arbeidsmarkt aan de VU Pierre Koning onlangs op het webforum voor economen TPE.

In het verleden waren er de door de overheid gecreëerde en gesubsidieerde banen, ook wel melkertbanen genoemd. Dat is volgens Koning de duurste oplossing voor deze groep.

Bovendien is de zogeheten armoedeval bij dit soort banen groot: mensen stromen niet door naar gewoon werk en zullen daardoor nooit meer gaan verdienen dan het minimumloon.

Door de veranderingen op de arbeidsmarkt, zoals de flexibilisering, maar ook het steeds hogere vereiste opleidingsniveau, is volgens Koning de toezegging dat een bijstandsgerechtigde uit het granieten bestand een deel van verdiende inkomsten mag houden ‘de meest werkzame route’ om werkgevers mensen met een lage opleiding voor korte tijd aan te laten nemen.

Samsom gaat er vanuit dat een zogeheten inkomensvrijstelling door de weinige uren en korte periodes waar het in de praktijk om zal gaan nooit zo groot zal zijn dat een bijstandsgerechtigde-met-werk aan het eind van de maand meer geld overhoudt dan Zijlstra’s minimumloner-die-elke-dag-vroeg-de-wekker-zet. Die heeft recht op de arbeidskorting, die zijn maandelijks inkomen met ongeveer een kwart verhoogt.

Rechtsom, volgens de vvd-lijn, kost de moraal dat tegenover de bijstand een werkplicht staat, maar dat 200 euro bijverdienen het maximum is, de samenleving een granieten bestand. Een bestand dat in de praktijk nu feitelijk een basisinkomen heeft. Linksom, in het pvda/d66-voorstel, wordt een nieuwe poging gedaan om met diezelfde arbeidsmoraal tot werkelijke activering van dat granieten bestand te komen.

Als dat lukt levert het minder gemeentelijke administratiekosten op en wordt een klein deel van de bijstandsuitgaven terugverdiend. De helft van zijn inkomsten uit werk mag een bijstandsgerechtigde immers niet houden. Nadeel van dit voorstel is dat bijstandsgerechtigden onder grotere druk komen te staan om kleine, slecht betaalde baantjes aan te nemen. Een free lunch is het dus inderdaad niet. Behalve voor de werkgevers. Bijzonder dat uitgerekend pvda en d66 dit bepleiten en juist de vvd er kritiek op heeft.