Gratis studeren

Op 2 februari werd een bijzondere nieuwe kunst- en design-master aan het Sandberg Instituut gepresenteerd. De tweejarige opleiding heet ‘University of the Underground’ en opereert in de ‘verborgen netwerken van Londen en Amsterdam’.

Studenten worden opgeleid tot ‘sociale dromers’ en worden geacht te reageren op machtsverschuivingen bij bedrijven, instellingen en overheden, aldus de missieverklaring die duidelijk flirt met de start-upwereld van Silicon Valley. Piraten, Willy Wonka’s en de Velvet Undergrounds van deze tijd worden opgeroepen zich aan te melden. De master legt daarvoor een grote troef op tafel: de opleiding is gratis.

Medium p1000717

Een gratis master, dat klinkt haast te mooi om waar te zijn. Toch staat het er echt. De financiering van het collegegeld van de vijftien studenten die in september 2017 zullen beginnen, bestaat voor twintig procent uit overheidssteun en voor tachtig procent uit filantropische giften. Wie de weldoeners voor deze ‘studenten van het ondergrondse’ precies zijn, geeft de opleiding niet prijs, maar in de raad van advies zitten onder anderen de vice president of design en de creative strategist van Airbnb en de president van WeTransfer.

Onder aan de pagina wordt ons op het hart gedrukt dat de bedrijven geen invloed hebben op het onderwijsprogramma:

PLEASE NOTE: All advisory board members and tutors participate in the University of the Underground Foundation as individuals, representing their individual research and/or their opinion/views. Their participation and statements in no way reflect the views, priorities or policies of the companies by which they are affiliated.

Een prachtige disclaimer, toch zouden studenten er hun twijfels bij moeten hebben. Ooit opereerden bedrijven als WeTransfer en Airbnb misschien rebels in de marge, tegenwoordig komen ze echt niet meer weg met het stempel ‘underground’. Bovendien, als deze bedrijven de opleiding niet financieel zouden steunen, zouden hun presidenten überhaupt geen zetels hebben in de raad van advies. Hun aanwezigheid ís een reflectie van het bedrijf, zelfs al zitten zij zwijgend aan tafel.

Zelf heb ik jaren geleden ook een kunstmaster aan het Sandberg Instituut gevolgd. Dat was tijdens Rutte I. Ik ontving studiefinanciering en toen ik mijn diploma behaalde werd mijn opleiding daarvoor beloond door de overheid. Daarna besloot de VVD dat het anders moest.

Inmiddels geef ik les op verschillende academies en word ik dagelijks geconfronteerd met de bezuinigingen die toen zijn doorgevoerd. Het is heel vreemd om tijdens toelatingsgesprekken in je achterhoofd te hebben dat de ene student geld oplevert, terwijl de andere (die al een Nederlandse bachelor op zak heeft) de opleiding juist geld kost. Tot nu toe lijkt dat gegeven nog geen invloed te hebben op het aannamebeleid, maar Rutte heeft onlangs aangekondigd het budget voor kunstonderwijs met een derde te willen korten om zo honderd miljoen te bezuinigen. Dus als de verkiezingen volgende week zijn kant op waaien, heeft dat ongetwijfeld zijn weerslag.

Voor een kunstopleiding in Arnhem zit in ik een werkgroep die zich bezighoudt met het ontwikkelen van een nieuwe master daar, en ook in dat proces werd ons door de schoolleiding gevraagd: hoe kan zo’n master winstgevend worden? Nu de overheid zich steeds meer terugtrekt uit het onderwijs moeten studenten zichzelf betalen en gaan opleidingen op zoek naar alternatieve verdienmodellen. Als deze trend doorzet is particuliere financiering zoals bij de University of the Underground in de toekomst eerder regel dan uitzondering.

Wat betekent het als bedrijven invloed hebben op wat studenten leren? Yves Klein zei ooit: ‘Mijn schilderijen zijn de as van mijn kunst.’ Het ging hem niet om het eindresultaat maar om de ervaring van het maken. As is een overblijfsel. Zijn blauwe monochromen waarin je kunt verdrinken als je er te lang voor staat, zijn slechts as, resten die vertellen dat hier iets heeft gebrand.

Voor studenten is die gedachte heel belangrijk omdat daarmee het zwaartepunt verschuift, weg van dat grote afstudeerwerk. Juist als je de tijd neemt om te klooien, wanneer je durft te falen en struikelen, leer je nieuwe dingen. Bedrijven zijn daarentegen gericht op het resultaat. Zij kunnen tegenvallende jaarcijfers niet presenteren met de woorden: ‘Ach, ja, het is wat weinig, maar we weten nu wel hoe het niet moet.’

Nog voor het sprookje van de gratis master is begonnen, dient een wrange nasmaak zich aan. De University of the Underground ontvangt financiële steun en advies van een bedrijf dat als geen ander weet te profiteren van het verdwijnen van de Amsterdamse underground. Op de woningmarkt is filantropie een zeldzaamheid, waarom zou dat voor onderwijs anders zijn? Het sprookje is een lege huls. Ondergronds betekende ooit vrij van gangbare maatschappelijke structuren, en deze opleiding is inderdaad minder afhankelijk van de overheid. In ruil daarvoor ligt de basis van de master stevig verankerd in het kapitalistisch systeem. Wat daarvan precies de consequenties zullen zijn is nog niet duidelijk, maar wie de rekening betaalt staat vast. Dat is de student.