Gravitas

In het gangbare artistieke taalgebruik werd het werk van Donald Judd gerangschikt onder minimal art. Dat heeft hem altijd gestoord.

HET NOBELE WERK Untitled (1989) van Donald Judd is een constructie van 85 gelijke elementen van 30 x 150 cm. Met hun opstaande rand (6,5 cm) lijken ze op ondiepe dozen. Die rand was technisch nodig om de elementen aan elkaar te schroeven - tot panelen van vijf elementen horizontaal boven elkaar, elk paneel dus 150 x 150 cm. De lange zijden van Untitled bestaan uit vijf zulke panelen. De constructie is dus 750 cm lang en 150 cm hoog. Bovenop en aan de zijkanten zijn de elementen tussen de lange zijden ingepast. Daar moet dus de hoogte van de opstaande rand van de elementen worden meegerekend. De diepte van de constructie zou dan 163 cm moeten zijn (150 + 13) maar in alle catalogi wordt, misschien voor het gemak, 165 cm aangegeven. Van wezenlijk belang is dat niet. Ik noem al deze maten vooral omdat ze enig inzicht verschaffen in de systematische en praktische manier waarop dit werk is opgebouwd - als een constructie van die 85 elementen. Het materiaal is aluminium, elk element strak en egaal in een kleur gemoffeld. In deze Untitled van 1989 treden vier heldere kleuren op: geel, rood, blauw en turquoise, met een zachte, licht matte glans.

Tussen 1984 en 1990 heeft Judd zes van deze floor pieces gemaakt, identiek in vorm en constructie maar met verschillende kleurcombinaties. In dezelfde tijd is er ook een aantal langwerpige wall pieces met gelijksoortige en ook zo gemoffelde elementen in elkaar gezet. Untitled is eigenlijk een monumentale versie daarvan. Ik aarzel die werken sculptuur te noemen. Op de een of andere manier zien ze er daarvoor niet zwaar genoeg uit. Aan de manier waarop ze zijn gebouwd kun je ook zien dat ze hol zijn. Eigenlijk is hun vorm nogal neutraal. Wat we zien is een overzichtelijke constructie met als unieke functie de drager te zijn van kleuren.

In november 1993 accepteerde Judd, in Amsterdam, de Sikkensprijs (voor bijzonder gebruik van kleur) met de lezing Some Aspects of Color in General and Red and Black in Particular. Hij was al ziek en een paar maanden later kwam hij te overlijden. Het was dus zijn laatste tekst - diepgaand en met een indrukwekkende ernst, die hij besloot met te zeggen dat als hij in de kunst iets had bijgedragen, het op het gebied van kleur was. Bij die gelegenheid was er in het Stedelijk Museum een kleine tentoonstelling van zijn werk ingericht. Ook Untitled stond daar opgesteld.

In het gangbare artistieke taalgebruik werd het werk van Judd gerangschikt onder minimal art. Dat heeft hem altijd gestoord. Het ging hem nooit om de enkelvoudige eenvoud van geometrische vormen. Op een weloverwogen manier in een ruimte geplaatst gaan die volumes, door hun proporties, die ruimte dragen. Ze geven de ruimte gravitas - zoals in een kerk de melodische klank van een orgel de ruimte bezielt. Die muziek geeft, vreemd genoeg, aan de ruimte ook rust en stilte. Maar ik laat me nu meeslepen. Door hun formele eenvoud zijn de volumes van Judd ook wonderlijk terughoudend. Hun vorm is daarom zo discreet om maximale ruimte te laten voor de tovering van kleur.

Hierboven had ik het over het optreden van de vier kleuren in Untitled - dat is precies het juiste woord. Het sierlijke karakter van hun choreografie is goed te zien op de frontale foto van het werk in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Helemaal links boven, bijvoorbeeld, zien we een element geel. Dat geel zakt dan trapsgewijs naar beneden tot aan rechtsonder. Rechts van het eerste geel verschijnt rood dat vier trappen naar rechts zakt. Maar onder het geel linksboven zien we blauw dat per element zakt, daaronder turquoise. Waar vervolgens dat turquoise aan de vloer komt, verschijnt in het bovenste segment dezelfde kleur opnieuw - en gaat dan weer zakken. Enzovoort; wat we zien zijn slingerbewegingen van segmenten kleur rondom het volume dat er letterlijk de drager van is. We kunnen het werk ook per paneel bekijken. Dan zien we een gelaagde afwisseling van steeds de vier kleuren. Omdat elk paneel uit vijf elementen bestaat, verschijnt per paneel één kleur steeds twee keer. Maar nergens grenzen twee dezelfde kleuren aan elkaar - horizontaal noch verticaal. Van de 85 elementen raken er twaalf aan de vloer. Die grenzen dus aan drie kanten aan een andere kleur. De overige 73 elementen raken aan vier kanten een andere kleur. Dat betekent dat Untitled de rustige drager is van 328 wisselingen tussen geel, rood, blauw en turquoise. Dat is zijn rijkdom.

En nog iets: omdat die vier kleuren optreden in het abstracte ritme van de statige constructie is eigenlijk de kleur ook zelf abstract geworden. Nergens denk je nog, als bij een impressionistisch schilderij, aan atmosferische kleuren in de natuur - daarvoor is de afgepastheid van de choreografie gewoon te rigoureus. Abstracte kleur. Dat is dus de bijdrage van Judd.

PS Er is een andere, iets grotere Untitled (900 cm) in Museum Boijmans Van Beuningen, Rotterdam - vanwege de andere kleuren (rood, zwart, geel, bruin) van een andere, unieke stemmigheid. Voor liefhebbers: de Sikkens-lezing over kleur staat in de catalogus Donald Judd, bezorgd door Nicholas Serota, Tate, Londen, 2004