Kunst: Christian Boltanski

Grietje en Immetje

Medium kunst

Toen het nieuws kwam dat het telefoonboek dit jaar voor het laatst op papier zal verschijnen, moest ik denken aan een ondergrondse ruimte van het Musée d’Art Moderne de la Ville de Paris. In de kamer zonder ramen staat permanent een kunstinstallatie van wandvullende stellingkasten opgesteld, van de vloer tot aan het plafond gevuld met telefoonboeken. De duizenden boeken zijn afkomstig van over de hele (bellende) wereld en vertellen voor een periode van een aantal jaar, de eerste van het nieuwe millennium, precies wie zich waar bevond. Les Abonnés du téléphone uit het jaar 2000, hoeveel van hen zullen er over zijn, en hoeveel nog op dezelfde plek? Zonder er weet van te hebben worden onze oude levens daar bewaard, te bezoeken voor wie wil.

Christian Boltanski (1944) is zonder twijfel de kunstenaar met de meeste mensen in zijn oeuvre. Naast de telefoonboeken verzamelde de Franse kunstenaar ook honderden hartslagen, door hem opgenomen en opgeslagen op een moeilijk te bereizen eiland in Japan onder de titel Les Archives du Coeur. Met de tentoonstelling in de Oude Kerk in Amsterdam komen er nog eens achtduizend mensen bij. Je krijgt hun namen uitgereikt in een boekje bij de ingang naar de kerk, duizenden mensen die ergens tussen 1396 en 1865 onder de zware vloer werden begraven. Boltanski rangschikte ze op achternaam, Grietje en Immetje en Hadewina, als in een telefoonboek, maar ze zullen niet vaak gezocht worden want geen mens vandaag heeft hen gekend. In het koor worden hun namen gefluisterd, aangevuld met namen die de bezoeker zelf in een donker hokje kan toevoegen. Ook wanneer je aan het hokje voorbij loopt trekt die mogelijkheid alleen al een register open – wie loopt er niet rond met overledenen in gedachten, de recente bovenop, de eeuwige daaronder.

De tentoonstelling NA schakelt voortdurend tussen zij die waren en wij die zijn. Het bevat mooie klassiekers uit het Boltanski-repertoire zoals oude jassen en gloeilampen, maar ook nieuw werk zoals de Japanse bellen op stokken in het rondreizende Animitas. Ze klingelden al in de wind van de woestijn Atacama in Chili, als de ‘verloren zielen’ onder Pinochet, en nu klinken ze in de Oude Kerk op een opname vanuit een besneeuwd landschap in Quebec.

Van het woud van hoge, met zwart folie omspannen blokken dat zich door de kerk uitstrekt, ‘tombes’ volgens de tentoonstelling, was ik geen fan. Ook niet van de jassen die overeind worden gehouden door een houten staak en die tegen je beginnen te praten alsof je er niet meer bent, zodra ze je in het vizier krijgen. ‘Zeg eens, raakte je in paniek?’, vraagt er een. Zo schemerduister als Boltanski’s werk vaak is, zelden zonder zwartgallige humor of dwarse gedachten, zo dichtbij blijkt dan plots het sentiment. Maar het boekje met namen, dat gaat in de kast.


Christian Boltanski – NA t/m 29 april in de Oude Kerk in Amsterdam. Bij de tentoonstelling hoort de concertserie Silence met op 2 maart en op 6 april nog een concert om 8 uur in de ochtend. De ‘Boltanski Room’ is volgens de website van het MAM in Parijs tijdelijk gesloten